Ahmet Zogu u rikthye në pushtet me mercenarë rusë dhe mbështetjen ushtarake jugosllave?!

Në dhjetor të vitit 1924, Ahmet Zogu u kthye në Shqipëri në krye të një force të armatosur dhe rrëzoi qeverinë e Fan Nolit. Pas këtij rikthimi qëndronte një histori më e ndërlikuar se një përplasje e zakonshme mes dy rivalëve politikë: interesat e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, rivaliteti me Italinë dhe përpjekjet e Zogut për ta rimarrë pushtetin me mbështetjen e një shteti fqinj.

Studimet historike mbi politikën e Beogradit në vitin 1924 tregojnë se autoritetet jugosllave e panë Zogun si një partner më të përshtatshëm se qeveria e Nolit, veçanërisht për shkak të lidhjeve të Nolit me veprimtarë shqiptarë të Kosovës dhe të shqetësimeve që këto lidhje shkaktonin në Beograd. Megjithatë, për ta kuptuar këtë episod, duhet të dallojmë faktet e dokumentuara nga pretendimet për marrëveshjet e fshehta dhe nga interpretimet politike të mëvonshme.

Një Shqipëri në krizë dhe një rival i detyruar të largohej

Për ta kuptuar atë që ndodhi në fund të vitit 1924, duhet të kthehemi disa muaj prapa.

Në qershor të atij viti, pas kryengritjes që rrëzoi qeverinë e dalë nga rendi politik i mëparshëm, Fan Noli mori drejtimin e qeverisë shqiptare. Ai përfaqësonte një projekt reformues që synonte ndryshimin e strukturave të vjetra shoqërore dhe administrative. Në veçanti, planet për reformën agrare prekën interesat e pronarëve të mëdhenj dhe të elitave tradicionale, ndërsa kundërshtarët e tij e shihnin qeverinë si një kërcënim për rendin ekzistues.

Ahmet Zogu, i cili kishte qenë një prej figurave më të fuqishme të politikës shqiptare, u detyrua të largohej nga vendi. Ai gjeti strehim në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, ku ndodhej në një pozitë të veçantë: nuk ishte më në pushtet, por vazhdonte të kishte ambicie politike dhe rrjetin e vet të përkrahësve.

Për Beogradin, largimi i Zogut nuk nënkuptonte se ai kishte pushuar së qeni faktor politik. Përkundrazi, ai mund të shndërrohej në instrument për të ndikuar në zhvillimet e brendshme të Shqipërisë.

Dokumentet diplomatike amerikane të korrikut 1924 e përmendin shprehimisht Zogun në Beograd dhe shënojnë shqetësimin e autoriteteve serbe për ndikimin e qarqeve shqiptare që kërkonin të mbanin gjallë çështjen kombëtare të Kosovës. Kjo tregon se kriza shqiptare nuk shihej nga Beogradi vetëm si çështje e brendshme e Tiranës.

Pse Beogradi nuk e shihte Fan Nolin si partner të përshtatshëm?

Një nga faktorët kryesorë ishte çështja e Kosovës.

Në atë kohë, brenda dhe jashtë Shqipërisë vepronin figura shqiptare që kundërshtonin politikën jugosllave në Kosovë dhe kërkonin mbështetje për çështjen kombëtare shqiptare. Ndër to ishin Hasan Prishtina dhe Bajram Curri. Ndryshimi i pushtetit në Tiranë u krijoi atyre mundësi të reja për t’u lidhur me qeverinë shqiptare dhe për ta ngritur më fuqishëm këtë çështje në arenën ndërkombëtare.

Për autoritetet jugosllave, kjo ishte arsye për shqetësim. Një qeveri shqiptare që mbështeste veprimtarinë e këtyre qarqeve mund të bëhej burim presioni politik dhe kombëtar mbi shtetin jugosllav, veçanërisht në zonat me popullsi shqiptare.

Zogu, nga ana tjetër, kishte treguar se ishte i gatshëm të ndiqte një politikë më pajtuese me Beogradin. Gjatë periudhës kur kishte ushtruar pushtet, ai ishte përpjekur t’i kufizonte tensionet me fqinjin verior dhe ta pengonte çështjen e Kosovës të cenonte marrëdhëniet ndërmjet dy shteteve.

Kjo nuk do të thotë se çdo veprim i Zogut përcaktohej nga Beogradi, por se interesat e tij politikë dhe interesat jugosllave përputheshin në një pikë të rëndësishme: të mos lejohej që Shqipëria të bëhej qendër e një lëvizjeje të fuqishme kundër politikës jugosllave në Kosovë.

Studimi i historianit Armend Mehmeti për politikën e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve ndaj qeverisë së Nolit e trajton pikërisht këtë përplasje interesash dhe mënyrën se si Beogradi kaloi nga kundërshtimi i qeverisë së re te mbështetja e rikthimit të Zogut.

Nikola Pašić dhe marrëveshja për rikthimin e Zogut

Në këtë histori shfaqet një emër kyç: Nikola Pašić, një prej politikanëve më me ndikim të Serbisë dhe të shtetit të ri jugosllav.

Sipas studimit të historianit Dragan Bakić, të botuar në revistën akademike Balcanica më 2016, pas rrëzimit të Zogut në vitin 1924, Pašić arriti me të një mirëkuptim për ta mbështetur kthimin e tij në pushtet. Në këmbim, Zogu pritej të zgjidhte në favor të Beogradit disa çështje të pazgjidhura ndërmjet dy vendeve.

Një hollësi me rëndësi është se, sipas këtij studimi, marrëveshja nuk u konfirmua me një dokument të shkruar. Prandaj, është më e saktë të flitet për një mirëkuptim politik të raportuar nga historiografia, sesa të paraqitet si një kontratë e nënshkruar, përmbajtja e së cilës dihet në çdo hollësi.

Megjithatë, mungesa e një dokumenti të tillë nuk e zhduk faktin se Beogradi kishte arsye konkrete për ta ndihmuar Zogun. Një rikthim i tij do t’i jepte mundësi qeverisë jugosllave të fitonte ndikim në Tiranë, të kufizonte veprimtarinë e kundërshtarëve të vet shqiptarë dhe të shmangte forcimin e një qeverie që mund të afrohej me Italinë.

Për Zogun, mbështetja e një shteti të huaj ishte mjet për të rimarrë pushtetin. Për Beogradin, Zogu ishte një politikan që mund të ndihmonte në realizimin e objektivave të tij rajonalë. Ky ishte thelbi i shkëmbimit të interesave.

Një rikthim i përgatitur përtej kufirit

Në muajt pas largimit të Zogut, mundësia e rikthimit të tij u bë gjithnjë e më konkrete. Mbështetja jugosllave nuk ishte thjesht çështje mikpritjeje për një politikan në mërgim.

Studimet mbi këtë periudhë përmendin mbështetje financiare, përgatitje ushtarake dhe përqendrim forcash pranë kufirit. Një artikull akademik i Armend Mehmetit, i mbështetur në burime arkivore, përshkruan se autoritetet jugosllave vendosën ta mbështesnin lëvizjen e Zogut, pasi kishin frikë se, nëse nuk e bënin këtë, ai mund të siguronte ndihmë nga Italia. Artikulli trajton gjithashtu raportime britanike për forca të grumbulluara pranë kufirit në prag të ndërhyrjes.

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: përmasat e sakta të ndihmës dhe përbërja e çdo njësie që mori pjesë në operacion nuk duhen paraqitur si të padiskutueshme pa shqyrtuar dokumentet përkatëse. Por burimet e konsultuara e mbështesin përfundimin se rikthimi i Zogut nuk ishte vetëm një përpjekje e organizuar nga brenda Shqipërisë.

Në dhjetor 1924, Zogu kaloi kufirin me forcat e tij dhe marshoi drejt Tiranës. Qeveria e Fan Nolit u rrëzua, ndërsa Zogu u rikthye në pushtet. Një telegram diplomatik amerikan i 25 dhjetorit raportonte se ai kishte hyrë në Tiranë atë mëngjes. Dokumenti e konfirmon rikthimin e tij, megjithëse nuk përbën vetvetiu provë për çdo hollësi të mbështetjes së huaj.

Kështu përfundoi një nga episodet më të rëndësishme të krizës politike shqiptare të viteve 1920: një qeveri e rrëzuar nga kundërshtarët e brendshëm dhe një udhëheqës që u kthye me ndihmën e një fuqie fqinje.

A ishte Beogradi i interesuar për Shqipërinë apo për vetë Zogun?

Përgjigjja më e arsyeshme është se interesat e të dyja palëve u takuan përkohësisht.

Beogradi nuk kishte arsye ta mbështeste Zogun thjesht për shkak të marrëdhënieve personale. Ai kërkonte ndikim në politikën shqiptare, kufizimin e veprimtarisë së qarqeve që kundërshtonin sundimin jugosllav në Kosovë dhe një qeveri në Tiranë me të cilën mund të negocionte nga një pozitë më e favorshme.

Zogu, nga ana e tij, kishte nevojë për burime financiare, mbështetje ushtarake dhe një bazë nga e cila mund të niste rikthimin. Në atë moment, Beogradi ishte një partner i dobishëm për synimin e tij politik.

Por ky bashkëpunim nuk nënkuptonte se Zogu do të mbetej përgjithmonë i lidhur me interesat jugosllave. Shqipëria ishte bërë një fushë rivaliteti ndërmjet Beogradit dhe Romës. Italia fashiste kërkonte të zgjeronte ndikimin e saj në Adriatik dhe në Ballkan, ndërsa Jugosllavia përpiqej të pengonte depërtimin italian në një vend që e konsideronte strategjik për sigurinë e vet.

Sapo u rikthye, Zogu nisi të kërkonte mbështetje edhe nga Italia. Në janar 1925, ai i propozoi Benito Mussolinit një aleancë dhe qeveria italiane e njohu Republikën Shqiptare. Kjo tregon se Zogu nuk e shihte mbështetjen e Beogradit si një angazhim të pakthyeshëm, por si pjesë të një politike që synonte ta konsolidonte pushtetin e tij.

Çfarë fitoi Beogradi dhe çfarë fitoi Zogu?

Në planin e menjëhershëm, të dyja palët arritën një rezultat të rëndësishëm.

• Ahmet Zogu u rikthye në pushtet, rrëzoi kundërshtarët e tij dhe hapi rrugën për konsolidimin e autoritetit personal, fillimisht si president dhe më pas si mbret.

• Beogradi ndihmoi në largimin e një qeverie që e shqetësonte për shkak të lidhjeve me qarqet nacionaliste shqiptare dhe fitoi mundësinë për të ndikuar në rendin e ri politik në Tiranë.

• Italia nuk u përjashtua nga loja. Përkundrazi, ajo u bë rivali kryesor i Jugosllavisë për ndikimin mbi Shqipërinë, duke e shtyrë Zogun të manovronte ndërmjet dy fuqive.

Megjithatë, nuk duhet të krijohet përshtypja se Beogradi e kontrollonte plotësisht Zogun pas rikthimit të tij. Marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve vazhduan të lëkunden, ndërsa afrimi i Shqipërisë me Italinë e dobësoi ndikimin jugosllav. Studimet për marrëdhëniet diplomatike të viteve 1925–1928 e përshkruajnë këtë periudhë si një garë të vazhdueshme për ndikim, ku Tirana përpiqej të siguronte mbështetje të jashtme pa u varur tërësisht nga njëra palë.

Përtej etiketave: një episod i politikës së interesave

Rikthimi i Ahmet Zogut në dhjetor 1924 ngre një pyetje që shkon përtej konfliktit të tij me Fan Nolin: deri në ç’masë një udhëheqës mund të përdorë ndihmën e një shteti të huaj për të rimarrë pushtetin, pa u bërë i varur nga interesat e atij shteti?

Në rastin e Zogut, burimet tregojnë një përputhje të interesave të tij me ato të Beogradit. Mbështetja jugosllave e ndihmoi të rikthehej në Tiranë, ndërsa autoritetet jugosllave shpresonin të fitonin një partner më të përshtatshëm për politikën e tyre ndaj Shqipërisë dhe Kosovës.

Por zhvillimet e mëvonshme treguan se ky partneritet nuk ishte i përhershëm. Zogu u përpoq të forconte pushtetin e vet duke kërkuar mbështetje nga më shumë se një fuqi e jashtme, ndërsa Italia dhe Jugosllavia vazhduan të rivalizonin për ndikim mbi Shqipërinë.

Prandaj, historia e këtij rikthimi nuk mund të reduktohet vetëm në një rrëfim për ambicien personale apo në një akuzë të përgjithshme për tradhti. Ajo është një shembull i qartë i mënyrës se si krizat e brendshme shqiptare u ndërthurën me rivalitetet e fuqive fqinje dhe se si mbështetja e huaj mund të shndërrohej në mjet vendimtar për ndryshimin e pushtetit.

Në fund, Zogu u kthye në Tiranë me ndihmën e Beogradit, por marrëdhënia që e ndihmoi të rimerrte pushtetin nuk e përcaktoi përgjithmonë politikën e tij. Kjo është ndoshta pjesa më domethënëse e episodit: në Ballkanin e asaj kohe, aleancat shpesh ndërtoheshin jo mbi besnikëri të përhershme, por mbi interesa që mund të ndryshonin sapo të ndryshonte raporti i forcave.

Burime për lexim të mëtejshëm

1. Dragan Bakić, “Nikola Pašić and the Foreign Policy of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, 1919–1926”, Balcanica, XLVII, 2016. Lexo studimin akademik.

2. Armend Mehmeti, “Foreign Policy of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes toward the Albanian Government of Prime Minister Noli”, Međunarodne studije, 2023. Shih përmbledhjen akademike.

3. U.S. Department of State, Office of the Historian, dokument diplomatik, 2 korrik 1924. Lexo dokumentin.

4. U.S. Department of State, Office of the Historian, dokument diplomatik, 25 dhjetor 1924. Lexo dokumentin. /Trungu