Nga Parisi në Pragë e Vjenë, atentatet ndaj figurave politike shqiptare dhe përpjekjet për eliminimin e kundërshtarëve i kthyen qytetet evropiane në skena të konflikteve që kishin nisur në Ballkan.
Në qershor të vitit 1920, një politikan shqiptar u vra në zemër të Parisit. Shtatë vjet më vonë, një diplomat shqiptar u qëllua për vdekje në Pragë. Në vitin 1931, të shtënat para Operës së Vjenës tronditën jo vetëm mërgatën shqiptare, por edhe autoritetet austriake. Ndërsa më 1933, një tjetër figurë e njohur e nacionalizmit shqiptar u vra në Selanik.
Këto ngjarje nuk përbënin një komplot të vetëm dhe as nuk kishin të gjitha të njëjtat motive. Megjithatë, ato lidhen përmes një realiteti të përbashkët: konfliktet për pushtet, rivalitetet ndërmjet shteteve, çështja kombëtare dhe përplasjet mes shqiptarëve vazhdonin edhe larg kufijve të Shqipërisë.
Parisi, 1920: Avni Rustemi dhe vrasja e Esat Pashë Toptanit
Më 13 qershor 1920, në Paris, Avni Rustemi qëlloi për vdekje Esat Pashë Toptanin, një prej figurave më të diskutueshme të politikës shqiptare të fillimshekullit XX.
Esat Pasha kishte luajtur rol të rëndësishëm në trazirat politike shqiptare dhe kishte mbajtur lidhje me qarqe politike serbe e malazeze. Në kohën e vrasjes, ai ndodhej në Francë dhe vazhdonte të përpiqej të ruante ndikimin e tij në çështjet shqiptare.
Rustemi e qëlloi jashtë hotelit Continental, në rrugën Castiglione. Ngjarja mori vëmendje të madhe në shtypin evropian, ndërsa në Shqipëri u interpretua nga shumë nacionalistë si një akt kundër një figure që e konsideronin të dëmshme për interesat kombëtare.
Por historia nuk përfundoi me atentatin. Rustemi u arrestua dhe u gjykua në Francë. Më 2 dhjetor 1920, gjykata e liroi nga akuza. Gjatë procesit, mbrojtja e tij e paraqiti vrasjen në kontekstin e konfliktit politik shqiptar dhe të veprimtarisë së Esat Pashës.
Për një pjesë të shqiptarëve, Rustemi u kthye në figurë simbolike. Për të tjerë, çështja ngrinte një dilemë më të gjerë: a mund të justifikohej eliminimi fizik i një kundërshtari politik në emër të interesave kombëtare?
Vrasja e Parisit ishte një nga rastet kur një konflikt i brendshëm shqiptar u shndërrua në çështje ndërkombëtare, duke e detyruar një gjykatë evropiane të përballej me argumente politike që tejkalonin një çështje të zakonshme penale. https://www.albanianhistory.org/1920_Vllamasi/index.html
Praga, 1927: Ceno Beg Kryeziu dhe atentati që la shumë pikëpyetje
Më 14 tetor 1927, Ceno Beg Kryeziu, përfaqësues diplomatik shqiptar në Çekosllovaki dhe kunat i Ahmet Zogut, u vra në Pragë.
Kryeziu ishte një figurë me lidhje të rëndësishme politike në Shqipëri dhe në Jugosllavi. Pozita e tij e bënte të rëndësishëm në një kohë kur Beogradi dhe Roma konkurronin për ndikim mbi Tiranën.
Vrasësi ishte Alqiviadh Bebi, një student shqiptar që jetonte në Pragë. Ai e qëlloi Kryeziun pasi ky kishte dalë nga një lokal. Sipas raportimeve historike, Bebi e akuzonte diplomatin se po mbështeste interesat jugosllave në dëm të Shqipërisë.
Por motivi i deklaruar nga atentatori nuk i dha fund misterit. Mbeti e paqartë nëse vrasja ishte rezultat i bindjeve të tij personale, i një konflikti mes qarqeve politike shqiptare apo i një prapavije më të gjerë ndërkombëtare.
Ngjarja mori një kthesë edhe më dramatike gjatë procesit gjyqësor. Sipas rrëfimeve historike, Bebi u vra me armë zjarri brenda sallës së gjyqit nga Zija Vushtria, një shqiptar i Kosovës i lidhur me rrethin e Kryeziut. Kjo vrasje e dytë e shndërroi procesin në një tjetër episod të dhunës politike shqiptare në Evropë.
Përgjegjësia për organizimin e atentatit ndaj Kryeziut nuk është përcaktuar përfundimisht. Janë përmendur disa pista, përfshirë rivalitetet politike dhe interesat e fuqive të huaja, por ato nuk duhen paraqitur si fakte të vërtetuara pa prova të mjaftueshme.
Praga dëshmoi se përplasjet shqiptare nuk përfundonin domosdoshmërisht me vdekjen e objektivit të parë. Në një rast të tillë, edhe vetë gjykata u shndërrua në skenë të një vrasjeje të re. https://exist.ulb.tu-darmstadt.de/3/v/pa000233-0293?view=10
Vjena, 1931: atentati ndaj mbretit Zog
Më 20 shkurt 1931, mbreti Ahmet Zogu po dilte nga Opera e Vjenës kur ndaj tij u hap zjarr. Ai shpëtoi pa u plagosur, por një prej truprojave të tij u vra dhe të shtënat shkaktuan panik.
Atentati nuk ishte një incident i shkëputur nga politika shqiptare. Në atë kohë, Zogu kishte kundërshtarë të shumtë në mërgim, përfshirë nacionalistë që e akuzonin se kishte braktisur çështjen kombëtare dhe se po e konsolidonte pushtetin duke shtypur kundërshtarët.
Sipas historianit Robert C. Austin, një rol qendror në planifikimin e atentatit kishte Hasan Prishtina, një prej figurave kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare nga Kosova. Dy persona të armatosur do të kryenin sulmin, ndërsa organizatorët e vëzhgonin situatën nga një lokal përballë Operës.
Kur Zogu doli nga ndërtesa, atentatorët qëlluan. Truproja e tij reagoi, ndërsa mbreti arriti të largohej i padëmtuar.
Ngjarja shkaktoi reagim të fortë në Austri. Autoritetet u përballën me një çështje të ndjeshme diplomatike: një mbret i huaj ishte sulmuar në një nga qytetet kryesore evropiane, në një kohë kur rivalitetet politike shqiptare vazhdonin edhe në mërgim.
Atentati i Vjenës e thelloi armiqësinë ndërmjet Zogut dhe kundërshtarëve të tij. Ai tregoi gjithashtu se kundërshtimi ndaj mbretit nuk kufizohej te rivalët e zakonshëm për pushtet; për disa nacionalistë, konflikti lidhej me mënyrën se si ai e trajtonte çështjen shqiptare jashtë kufijve të shtetit.
Megjithatë, motivet e pjesëmarrësve nuk ishin domosdoshmërisht të njëjta. Përplasjet personale, hakmarrjet dhe interesat politike ndërthureshin në një mjedis ku atentatet ishin bërë pjesë e luftës për pushtet. https://www.iwm.at/publication/iwmpost-article/king-zog-vienna-and-the-world-of-political-murder
Selaniku, 1933: vrasja e Hasan Prishtinës
Më 13 gusht 1933, Hasan Prishtina u vra në Selanik të Greqisë.
Ai kishte qenë një nga figurat më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare, veçanërisht në çështjen e Kosovës. Kishte marrë pjesë në kryengritjet shqiptare të fillimshekullit XX, kishte kundërshtuar sundimin osman dhe më pas ishte përplasur me politikën e shtetit jugosllav ndaj shqiptarëve.
Prishtina ishte gjithashtu kundërshtar i Ahmet Zogut. Ai nuk e pranonte politikën e mbretit ndaj Kosovës dhe ishte ndër figurat që lidhen me përpjekjen për atentatin e Vjenës më 1931.
Vrasja e tij në Selanik u bë pjesë e historisë së gjatë të eliminimeve politike që prekën elitën shqiptare gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore.
Megjithatë, motivi i saktë i vrasjes nuk është përcaktuar përfundimisht. Për këtë arsye, është e nevojshme të dallohen rrethanat e dokumentuara të atentatit nga pretendimet për autorët intelektualë ose lidhjet e mundshme me shërbime të huaja.
Vdekja e Prishtinës shënoi humbjen e një figure të rëndësishme të nacionalizmit shqiptar, por nuk i dha fund përplasjes rreth çështjes së Kosovës dhe politikës së Zogut.
Çfarë i lidh këto ngjarje?
Vrasjet në Paris, Pragë, Vjenë dhe Selanik nuk ishin pjesë e një fushate të vetme. Ato ndodhën në rrethana të ndryshme, me protagonistë dhe motive të ndryshme. Por së bashku pasqyrojnë disa prej tensioneve kryesore të politikës shqiptare të asaj kohe.
Së pari, çështja kombëtare shpesh ndërthurej me rivalitetet personale dhe me luftën për pushtet. Së dyti, shtetet fqinje dhe fuqitë evropiane kishin interesat e tyre në Shqipëri dhe në Ballkan, duke krijuar një mjedis ku konfliktet e brendshme mund të merrnin përmasa ndërkombëtare. Së treti, mërgimi politik nuk nënkuptonte largim nga konflikti: figurat shqiptare vazhdonin të vepronin nga kryeqytetet evropiane, ndërsa kundërshtarët e tyre mund t’i ndiqnin edhe jashtë vendit.
Këto ngjarje tregojnë gjithashtu rrezikun e shpjegimit të historisë vetëm përmes etiketave si “patriot” apo “tradhtar”. Një atentat mund të interpretohej nga mbështetësit e autorit si akt kombëtar, ndërsa nga kundërshtarët si vrasje politike. Historiani duhet të shqyrtojë dokumentet, motivet e deklaruara, interesat e përfshira dhe atë që mbetet e panjohur.
Historia e këtyre atentateve nuk është vetëm histori e plumbave që u shkrepën në qytetet evropiane. Është edhe histori e një shteti të ri, e një çështjeje kombëtare të pazgjidhur dhe e një elite politike që shpesh i zhvendoste betejat e saj përtej kufijve.
