Luftëtarët e Veriut mbërritën në Ballkan, shërbyen në ushtritë e Bizantit dhe u përfshinë në luftëra që prekën edhe trojet shqiptare. Por a u kryqëzuan ndonjëherë rrugët e tyre me arbërit?
Kur përmenden vikingët, mendja zakonisht na shkon te fjordet e Skandinavisë, anijet e gjata me figura dragojsh dhe sulmet mbi qytetet e Evropës Perëndimore. Por historia e tyre nuk u zhvillua vetëm në veri. Disa prej këtyre luftëtarëve udhëtuan mijëra kilometra drejt Lindjes, hynë në shërbim të perandorëve bizantinë dhe u shfaqën në ngjarje që ndryshuan historinë e Ballkanit.
Në të njëjtën kohë, në brigjet e Adriatikut dhe në brendësi të gadishullit jetonin popullsi nga të cilat, në shekujt pasues, do të dëshmoheshin edhe arbërit në burimet mesjetare.
Këtu lind një pyetje që tingëllon si temë romani historik, por që ka një bazë reale: a mund të jenë takuar luftëtarët e Veriut me paraardhësit e shqiptarëve?
Për t’iu përgjigjur, duhet të kthehemi në Mesjetën e hershme, kur Ballkani ishte një hapësirë lëvizjesh ushtarake, tregtare dhe kulturore.
Nga Skandinavia drejt zemrës së Bizantit
Gjatë shekujve IX–XI, grupe skandinave udhëtuan nëpër rrugët ujore të Evropës Lindore, duke kaluar nëpër territoret e sotme të Ukrainës dhe Rusisë, drejt Detit të Zi dhe Kostandinopojës, kryeqytetit të Perandorisë Bizantine.
Në burimet bizantine, luftëtarë të tillë shpesh njihen si varangë. Ata nuk ishin domosdoshmërisht të gjithë të njëjtit grup etnik, por në fazat e hershme përfshinin edhe njerëz me prejardhje skandinave.
Një pjesë e tyre u bënë tregtarë, të tjerë luftëtarë dhe mercenarë. Perandoria Bizantine, me pasurinë, ushtrinë dhe pozitën e saj strategjike, ofronte mundësi që tërhiqnin luftëtarë nga vende të largëta.
Në fund të shekullit X, perandori Bazili II krijoi një trupë të fuqishme roje të njohur si Garda Varangiane. Këta luftëtarë u bënë të njohur për besnikërinë ndaj perandorit dhe për përdorimin e sëpatave të mëdha luftarake.
Prania e tyre në botën bizantine nuk është thjesht një tregim legjendar. Ajo mbështetet në burime të shkruara dhe në studime arkeologjike për armët dhe objektet me origjinë veriore të zbuluara në Ballkan.
Një studim arkeologjik i botuar më 2024 shqyrton disa gjetje në Veliki Preslav të Bullgarisë së sotme, të cilat studiuesi Petar Dimitrov i lidh me artizanatin e Evropës Veriore. Edhe studimet mbi armët mesjetare të gjetura në Bullgari kanë shqyrtuar mundësinë që ato të kenë ardhur përmes fushatave ushtarake ose marrëdhënieve tregtare.
Kjo dëshmon se bota skandinave dhe Ballkani nuk ishin aq të largëta nga njëra-tjetra sa mund të mendohet sot.
Kur luftëtarët e Veriut mbërritën në Ballkan
Në gjysmën e dytë të shekullit X, ushtritë e lidhura me princat e Rusisë së Kievit ndërmorën fushata në tokat bullgare. Këto ekspedita përfshinin edhe luftëtarë me prejardhje skandinave.
Më vonë, varangët u bënë pjesë e rëndësishme e ushtrisë bizantine. Kështu, luftëtarë nga Veriu u gjendën në një hapësirë ku Bizanti luftonte për kontrollin e territoreve të Ballkanit.
Por duhet bërë një dallim: jo çdo luftëtar i quajtur varang ishte domosdoshmërisht viking skandinav, dhe jo çdo ushtri veriore që shfaqej në Ballkan ishte një ushtri vikinge në kuptimin e ngushtë të fjalës.
Megjithatë, burimet dhe gjetjet arkeologjike e bëjnë të qartë se luftëtarët me prejardhje veriore ishin pjesë e historisë ushtarake të rajonit.
Burim studimor: Konstantin Kolev Jr., Visual Material Evidence of Viking Presence in the Balkans, 2015; Samuil Kamburov, Early Medieval Weapons for Close Combat of North European Origin Found within Present-day Bulgarian Territory, 2021.
Durrësi, viti 1081: një betejë që lidh historinë shqiptare me atë të Veriut
Një nga ngjarjet më interesante ndodhi në vitin 1081, kur normanët e Robert Guiskardit zbarkuan në brigjet e Adriatikut dhe rrethuan Durrësin, një nga qytetet më të rëndësishme të Perandorisë Bizantine.
Normanët ishin pasardhës të vikingëve që ishin vendosur në Normandi të Francës dhe kishin krijuar një kulturë e identitet të ri. Në shekullin XI, ata kishin pushtuar pjesë të Italisë së Jugut dhe tashmë synonin territoret bizantine në Ballkan.
Pra, ata kishin prejardhje vikinge, por nuk duhen ngatërruar me ekspeditat skandinave të shekujve të mëparshëm.
Në mbrojtje të Durrësit ishte ushtria bizantine, ku merrnin pjesë edhe varangë. Në betejën e Durrësit, forcat e Robert Guiskardit mposhtën ushtrinë e perandorit Aleksi I Komneni. Studimi i historianit Georgios Theotokis mbi fushatat normane në Ballkan trajton humbjet e rënda që pësuan varangët dhe forcat e tjera bizantine gjatë kësaj beteje.
Kjo është një prej pikave më të afërta ku mund të ndërtohet një lidhje historike ndërmjet botës vikinge dhe trojeve shqiptare: luftëtarë me prejardhje veriore luftuan në një ushtri që u përball me një fuqi normane, gjithashtu me rrënjë historike te vikingët.
Por a pati aty një takim të drejtpërdrejtë mes vikingëve skandinavë dhe arbërve? Këtë nuk mund ta pohojmë. Burimet dëshmojnë për praninë e varangëve në ushtrinë bizantine dhe për luftën në Durrës, jo për një takim të dokumentuar ndërmjet një grupi vikingësh dhe një bashkësie arbërore.
Çfarë thotë një kronikë e vjetër për arbërit?
Për ngjarjet e vitit 1081 kemi një burim me rëndësi: Aleksiadën, veprën e Anna Komnenës, vajzës së perandorit Aleksi I.
Anna përshkruan rrethimin e Durrësit dhe përmend Komiskortin, një person me origjinë arbërore, të cilit iu besua drejtimi i mbrojtjes së një pjese të qytetit.
Ky detaj është me vlerë sepse na tregon se arbërit nuk ishin thjesht një popullsi e padukshme në sfondin e historisë bizantine. Individë të identifikuar si arbër mund të shfaqeshin në ngjarje ushtarake dhe në strukturat e pushtetit të kohës.
Megjithatë, Aleksiada nuk na jep dëshmi se Komiskorti apo luftëtarë të tjerë arbër u përballën drejtpërdrejt me vikingë skandinavë. Prania e normanëve dhe e varangëve në të njëjtin konflikt nuk mjafton për ta vërtetuar një takim të tillë.
Burimi: Anna Komnena, Aleksiada, libri IV; versioni anglisht i botuar në Fordham University Medieval Sourcebook dhe përkthimi i pasazhit për Durrësin në AlbanianHistory.org.
Po Dardania dhe Kosova e sotme?
Kjo është pjesa që ngjall ndoshta më shumë kureshtje për lexuesin shqiptar.
Dardania antike përfshinte pjesë të Kosovës së sotme dhe territore përreth. Por kur vikingët filluan të shfaqeshin në Evropë, Dardania nuk ekzistonte më si njësi e pavarur politike. Rajoni ishte pjesë e botës romake dhe më pas bizantine, me ndryshime të mëdha politike e shoqërore gjatë shekujve.
Kosova ndodhej brenda hapësirës më të gjerë ballkanike ku zhvilloheshin luftëra, lëvizje popullsish dhe fushata të Perandorisë Bizantine. Kjo e bën të mundshme që individë me prejardhje të largët veriore të kenë kaluar në rajon si ushtarë, tregtarë ose pjesëtarë të ekspeditave.
Por mundësia gjeografike nuk është provë historike.
Deri më tani, nuk kemi një dëshmi të qartë që vërteton praninë e një vendbanimi viking, një njësie varangiane apo një ekspedite të identifikuar vikinge në territorin e Kosovës së sotme.
Nëse një zbulim arkeologjik i ardhshëm do të nxirrte në dritë armë, objekte ose mbishkrime me prejardhje skandinave në këtë rajon, ato do të duhej të shqyrtoheshin me kujdes. Edhe atëherë, një objekt i vetëm nuk do të provonte automatikisht se pronari i tij ishte viking: ai mund të ishte tregtuar, dhuruar ose marrë si plaçkë lufte.
A mund të kenë pasur lidhje familjare vikingët dhe arbërit?
Në Mesjetë, ushtarët e huaj nuk qëndronin gjithmonë vetëm përkohësisht në vendet ku luftonin. Disa vendoseshin në qytete të huaja, hynin në shërbim të sundimtarëve vendas dhe krijonin lidhje shoqërore.
Prandaj, në parim, nuk mund të përjashtohet që individë me prejardhje skandinave të kenë krijuar lidhje familjare me popullsitë e Ballkanit, përfshirë banorë të territoreve ku jetonin paraardhësit e shqiptarëve.
Por kjo është një mundësi e përgjithshme historike, jo një fakt i vërtetuar për arbërit. Nuk kemi dokumente të identifikuara që të dëshmojnë martesa, prejardhje familjare ose një përzierje të veçantë vikingo-arbërore.
Po ashtu, nuk ka bazë të mjaftueshme për të nxjerrë përfundimin se ndonjë tipar i shqiptarëve të sotëm, qoftë fizik, gjuhësor apo kulturor, rrjedh nga vikingët.
Një histori e hapur, por jo pa kufij
Historia e vikingëve dhe ajo e arbërve nuk janë dy histori krejtësisht të ndara. Të dyja zhvilloheshin brenda një Evrope mesjetare ku ushtritë, tregtarët dhe njerëzit lëviznin në distanca të mëdha.
Vikingët dhe varangët arritën në Ballkan. Normanët me prejardhje vikinge luftuan në Durrës. Arbërit përmenden në burimet bizantine të kësaj periudhe. Këto janë fakte që mund të mbështeten në burime historike.
Ajo që mbetet e panjohur është nëse pati një takim të drejtpërdrejtë mes vikingëve skandinavë dhe arbërve, apo nëse ndonjë luftëtar i Veriut u vendos në trojet e Kosovës së sotme.
Për momentin, nuk kemi dëshmi të mjaftueshme për ta kthyer këtë mundësi në një ngjarje të dokumentuar.
Ndoshta një ditë, një zbulim i ri arkeologjik ose një burim mesjetar i panjohur do të hedhë më shumë dritë mbi këtë çështje. Deri atëherë, historia na ofron një skenar tërheqës, por edhe një mësim të rëndësishëm: jo çdo mundësi është fakt, dhe jo çdo boshllëk në burime duhet mbushur me hamendësime.
Sepse pyetja më interesante nuk është nëse shqiptarët dhe vikingët duhet të kenë pasur patjetër një lidhje, por nëse dëshmitë që ende nuk i kemi zbuluar mund të na tregojnë një ditë se ku janë kryqëzuar rrugët e tyre.
⸻
Burime për hulumtim të mëtejshëm
* Konstantin Kolev Jr., Visual Material Evidence of Viking Presence in the Balkans, 2015. Lexo studimin
* Petar Dimitrov, Vikings in the Palace Center of Veliki Preslav: New Evidence, 2024. Lexo studimin
* Samuil Kamburov, Early Medieval Weapons for Close Combat of North European Origin Found within Present-day Bulgarian Territory, 2021. Lexo studimin
* Anna Komnena, The Alexiad, libri IV. Lexo rrëfimin për luftën e normanëve në Durrës
* Georgios Theotokis, The Norman Campaigns in the Balkans, 1081–1108 AD, 2014. Shih botimin akademik /Trungu
