Në rrënojat e Despotatit të Moreas, në fund të shekullit XV, ndër shumë familje shqiptare që përpiqeshin të mbijetonin nën trysninë osmane, u lind rreth vitit 1478 një djalosh që do ta shndërronte emrin e vet në legjendë përtej Adriatikut — Mërkur Bua Shpata. Djali i Pjetër Buas, prijës i njohur arbër në Peloponez, Mërkuri u rrit në një mjedis ku kavalieria shqiptare, e mësuar me beteja të rrënda, ishte kthyer në burim nderi e mbijetese. Pas vdekjes së të atit dhe përhapjes së sundimit osman, ai u nis drejt Venedikut, ku filloi rrugëtimin e tij si stradiot — ushtar i lehtë kalorësie në shërbim të fuqive të mëdha të kohës.
Në arkivat e Venedikut (Archivio di Stato di Venezia, fondet Condotte di cavalleria leggera) përmenden disa herë “Mercurio Bua, capitano de’ stradioti albanesi”, i cili në vitet 1500–1510 komandonte rreth 100 kalorës shqiptarë në shërbim të Republikës. Dokumentet regjistrojnë pagesat mujore, shpërblimet për fitore dhe “condotte” — kontratat e shërbimit të tij. Një letër e vitit 1511 nga Senati venedikas, e ruajtur në dosjen Senato, Dispacci di Terra e Mare, e falënderon për “triminë dhe besnikërinë e kalorësve epirotë në betejën pranë Brescias”.
Pas shërbimit në Venedik, Mërkuri iu bashkua ushtrisë së Dukës së Milanos, ku sipas Archivio di Stato di Milano (Seria Condottieri e Capitani di Ventura, vol. 4) figuron si “Mercurio Bua, albanese di Napplia”. Ai udhëhoqi një trupë të njohur për goditjet e shpejta kundër trupave franceze gjatë luftërave të Lidhjes së Cambrai (1508–1516). Në disa prej këtyre fushatave ai fitoi tituj nderi dhe shpërblime tokësore, që më pas do t’i shërbenin si bazë për vendosjen në Treviso, qytet ku do të mbyllte jetën.
Në arkivat e Trevisos ruhen akte noteriale të viteve 1526–1532, që përmendin “Mercurio Bua, cavaliere di ventura, domiciliato a Treviso”, të cilit i dhurohej një pronë në zonën San Pelaio “për meritat në mbrojtjen e tokave venedikase”. Një dokument i Camera dei Conti di San Marco (1528) i njeh të drejtën për të mbajtur një flamur të dhënë nga Perandori Maksimilian I, “në shenjë mirënjohjeje për shërbimin e bërë Perandorisë”.
Mbiemri Shpata, që në disa burime latine dhe italiane del si Spata ose Spatha, është lidhur nga historianët me një degë të vjetër fisnike shqiptare nga Epiri, që kishte trashëguar emrin nga princat e Arta-s në shek. XIV. Kombinimi i dy emrave — Bua dhe Shpata — në disa dokumente nënkupton bashkimin e dy linjave arbërore, çka e bën figurën e Mërkurit edhe më të pasur simbolikisht në historinë shqiptare.
Në Galleria Borghese të Romës ruhet një portret i tij, i atribuar piktorit Lorenzo Lotto (rreth vitit 1530). Në këtë tablo, Mërkuri paraqitet i veshur me të zeza, me një pamje serioze e me një kafkë në tavolinë — simbol i përkohshmërisë së jetës dhe i përvojës së tij të gjatë nëpër beteja. Një dokument i Collezione Galleria Borghese e identifikon këtë vepër si “Ritratto del vedovo Mercurio Bua, capitano di cavalleria albanese”. Ky është një prej portreteve më të hershme të një shqiptari të njohur në artin e Rilindjes italiane.
Pas një jete plot betejash, Mërkur Bua u tërhoq në Treviso, ku sipas shënimeve mortore të kishës Santa Maria Maggiore u varros rreth vitit 1542. Mbi varrin e tij u gdhend latinisht:
“Mercurio Bua, comiti Peloponnesi, duci Epirotarum equitum fortissimo” —
(“Mërkur Bua, kont i Peloponezit, udhëheqës i guximshëm i kalorësve epirotë”).
Ky epitaf e përmbledh jo vetëm rrugëtimin e tij personal, por edhe fatin e mërgatës shqiptare që, nëpërmjet shërbimit ushtarak, gjeti nder, tokë dhe kujtim përjetësie në një dhe të huaj.
Hulumtimet arkivore, qoftë në Venecia, Milano, apo Treviso, tregojnë se Mërkur Bua Shpata nuk ishte vetëm një luftëtar me famë, por edhe një figurë që ndërthurte identitetin arbëror me atë europian të Rilindjes. Dokumentet që mbajnë nënshkrimin e tij, flamuri që i dhuroi Maksimiliani, portreti i Lotto-s dhe varri në Treviso janë gjurmë të prekshme të një shqiptari që la emër në zemër të Italisë. Ai u bë pjesë e historisë evropiane, por pa humbur kurrë rrënjët nga të cilat kishte dalë — rrënjët e një kombi që, asokohe, luftonte për mbijetesë dhe nder përtej kufijve të vet. /Trungu & InforCulture
