Figura e Xhafer Devës (1904–1978) mbetet ndër më të debatueshmet në historinë shqiptare të shekullit XX. I njohur si ministër i Brendshëm në qeverinë shqiptare të kohës së pushtimit gjerman dhe më pas si njëri nga figurat kryesore të mërgatës politike shqiptare, Deva kaloi një pjesë të madhe të jetës së tij pasluftës në mërgim. Një ndër kapitujt më të veçantë të jetës së tij lidhet me marrëdhëniet dhe lidhjet që krijoi me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Pas rënies së pushtetit gjerman dhe ardhjes në fuqi të regjimit komunist në Shqipëri, Deva u largua fillimisht në Austri dhe më pas qëndroi në disa shtete të tjera si Italia, Egjipti dhe Siria. Në vitin 1956, ai përfundimisht u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku jetoi deri në fund të jetës së tij. Dokumentet e emigracionit tregojnë se Deva dhe familja e tij përfituan Green Card, duke fituar statusin e banorëve të përhershëm në SHBA, çka i garantonte të drejtën e qëndrimit dhe punësimit, por jo të drejtën e votës.
Periudha e Luftës së Ftohtë ishte një moment i rëndësishëm për emigracionin politik shqiptar. Ashtu si shumë figura të tjera të diasporës, edhe Deva u përfshi në rrjete dhe komitete që synonin rrëzimin e regjimit komunist në Shqipëri dhe Kosovë.
-
Sipas historianëve, Deva kishte kontakte me qarqe politike dhe shërbime amerikane jashtë Shqipërisë, veçanërisht në lidhje me organizimin e emigracionit shqiptar dhe përpjekjet për krijimin e grupeve politike antikomuniste.
-
Dokumente të deklasifikuara të CIA-s përmendin aktivitetin e tij, duke treguar interesimin amerikan për figurën e Devës si pjesë e planeve më të gjera për Ballkanin në vitet ’50–’60. Megjithatë, dokumentet e deritanishme nuk e vërtetojnë qartë një rol formal si “agjent amerikan”, por më tepër si figurë që ndiqej dhe në disa raste mbështetej në mënyrë indirekte.
Në SHBA, Deva u bë një figurë e rëndësishme e diasporës politike shqiptare. Ai mori pjesë në organizata të mërgatës si “Free Albania Committee” dhe “Lidhja e Prizrenit në Mërgim”, ku mbrojti idenë e bashkimit kombëtar dhe kundërshtoi fuqishëm regjimin komunist të Tiranës.
-
Ai botoi artikuj dhe mbajti kontakte të vazhdueshme me emigrantë politikë shqiptarë, duke përdorur shpesh edhe anglishten në korrespondencë.
-
Veprimtaria e tij u konsiderua e rëndësishme nga komuniteti shqiptar në SHBA, por njëkohësisht mbeti e kontestuar për shkak të së kaluarës së tij gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Në qarqet historike dhe mediatike shpesh është përfolur se Deva ka bashkëpunuar ngushtë me CIA-n apo se është përdorur nga shërbimet amerikane si agjent i drejtpërdrejtë. Deri më sot, këto mbeten pretendime të paqarta, pasi dokumentet publike nuk ofrojnë prova të pakundërshtueshme për një bashkëpunim formal. Ajo që dihet me siguri është se ai ishte një figurë e monitoruar nga shërbimet amerikane dhe e përfshirë në rrjetet politike të diasporës që mbështeteshin nga Perëndimi në kuadër të Luftës së Ftohtë.
Lidhjet e Xhafer Devës me Shtetet e Bashkuara ishin kryesisht të natyrës emigracioni politik, organizim i diasporës dhe angazhim në aktivitetet antikomuniste të mërgatës shqiptare. Megjithëse figura e tij vazhdon të jetë e debatueshme, sidomos për shkak të së kaluarës gjatë viteve të pushtimit gjerman, është e pamohueshme se SHBA përbën fazën e fundit dhe më të gjatë të jetës së tij politike dhe personale.
Në fund, Deva mbetet një figurë që përfaqëson kompleksitetin e historisë shqiptare të shekullit XX — mes bashkëpunimeve të diskutueshme të luftës dhe rolit të tij të mëvonshëm si emigrant politik në tokën amerikane.
📚 Burime të përdorura dhe të rekomanduara:
-
Dokumente të emigracionit dhe korrespondencë e Devës me konsullatat amerikane (p.sh. Napoli, 1954).
-
Arkiva të deklasifikuara të CIA-s mbi emigracionin shqiptar gjatë Luftës së Ftohtë.
-
Artikuj nga Koha.net, Kosova Times, Memorie.al, Bota Sot dhe studimet e historianëve si Idriz Lamaj mbi diasporën shqiptare.
