Historia e Gjergj Kastriotit Skënderbeut zakonisht rrëfehet si një përballje e shqiptarëve kundër Perandorisë Osmane. Në këtë rrëfim, Skënderbeu shfaqet si udhëheqësi i rezistencës, ndërsa ata që nuk iu bashkuan luftës së tij shpesh përmenden si kundërshtarë, të pabesë apo njerëz që zgjodhën anën e gabuar të historisë.
Por, çfarë ndodhte në të vërtetë në trojet shqiptare të shekullit XV? A mund të shpjegohen qëndrimet e fisnikëve shqiptarë vetëm përmes besnikërisë ndaj Skënderbeut, apo pas tyre fshiheshin interesa politike, rivalitete familjare, bindje fetare dhe përvoja të ndryshme të sundimit të huaj?
Për ta kuptuar këtë periudhë, duhet të largohemi nga ideja se shqiptarët e Mesjetës vepronin si një trupë e bashkuar, me një qëllim të vetëm. Bota e tyre ishte e ndërlikuar, e ndarë mes zotërimeve feudale dhe fuqive që luftonin për kontrollin e Ballkanit. Në këtë realitet, edhe kundërshtimi ndaj Skënderbeut mund të kishte shkaqe të ndryshme, të cilat nuk mund të reduktohen automatikisht në tradhti.
Një vend mes perandorive dhe mbretërive
Në shekujt XIV dhe XV, trojet shqiptare gjendeshin në një hapësirë ku përplaseshin interesat e Perandorisë Osmane, Venedikut, Mbretërisë së Napolit dhe fuqive të tjera ballkanike. Përpara zgjerimit osman, pjesë të rëndësishme të këtyre territoreve kishin kaluar nën sundimin e Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit, ndërsa në zona të ndryshme kishin ushtruar ndikim edhe sundimtarët bizantinë e anzhuinë të Italisë së Jugut.
Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe në shekullin XIV, familje fisnike shqiptare si Balshajt, Topiajt, Kastriotët, Arianitët dhe Dukagjinët fituan ose zgjeruan pushtetin e tyre në territore të ndryshme. Megjithatë, ato nuk përbënin një shtet të bashkuar. Secila familje kishte zotërimet, interesat dhe marrëdhëniet e veta me fuqitë e jashtme.
Për këta sundimtarë, çështja nuk ishte vetëm se kush do të kontrollonte një territor. Ishte edhe se kush do t’ua njihte pronat, të drejtën për të mbledhur të ardhura, autoritetin mbi banorët dhe mundësinë për ta trashëguar pushtetin.
Në këto rrethana, një fisnik mund ta shihte zgjerimin osman si kërcënim për autonominë e tij, ndërsa një tjetër mund të mendonte se marrëveshja me sulltanin ishte mënyra më e sigurt për të ruajtur zotërimet. Një i tretë mund të bashkohej me Skënderbeun, por të kundërshtonte përpjekjet e tij për ta përqendruar pushtetin.
Kjo është arsyeja pse historia politike e shqiptarëve të asaj kohe nuk mund të kuptohet vetëm përmes pyetjes se kush ishte me Skënderbeun dhe kush kundër tij.
Skënderbeu dhe Lidhja e Lezhës: bashkim pa hequr dorë nga interesat personale
Më 2 mars 1444, në Lezhë u mbajt kuvendi që njihet si Lidhja e Lezhës. Skënderbeu arriti të bashkonte një numër fisnikësh shqiptarë në një aleancë kundër Perandorisë Osmane. Ndër pjesëmarrësit ishin përfaqësues të familjeve të rëndësishme, përfshirë Arianitët, Dukagjinët, Topiajt dhe Muzakajt.
Ky ishte një hap i rëndësishëm politik dhe ushtarak, por nuk duhet ngatërruar me krijimin e një shteti kombëtar të centralizuar sipas kuptimit modern.
Fisnikët ruanin zotërimet dhe një pjesë të madhe të autonomisë së tyre. Aleanca kërkonte bashkëpunim ushtarak dhe koordinim të përpjekjeve kundër osmanëve, por nuk i zhdukte rivalitetet mes familjeve.
Për më tepër, Skënderbeu duhej të siguronte vazhdimisht mbështetjen e aleatëve të tij. Një fisnik mund ta mbështeste në një fushatë ushtarake dhe të kundërshtonte një vendim tjetër, nëse mendonte se ai cenonte interesat e familjes së vet.
Historiani Oliver Jens Schmitt, në veprën Scanderbeg: An Uprising and Its Leader, e vendos kryengritjen në kontekstin e strukturave politike të Mesjetës dhe interesave të elitave vendase. Ky këndvështrim na ndihmon të kuptojmë se bashkimi kundër osmanëve nuk nënkuptonte domosdoshmërisht ekzistencën e një projekti politik identik te të gjithë pjesëmarrësit.
Në këtë kuptim, Lidhja e Lezhës ishte një përpjekje e rëndësishme për bashkëpunim, por edhe një aleancë që duhej të mbijetonte mes interesave të ndryshme.
Kujtesa e sundimit serb dhe çështja e autonomisë shqiptare
Për ta kuptuar historinë e Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare, duhet të merret parasysh edhe përvoja e sundimeve të mëparshme.
Gjatë shekullit XIV, Perandoria Serbe e Stefan Dushanit u zgjerua në territore të gjera të Ballkanit, duke përfshirë edhe zona të banuara nga shqiptarë. Në këtë periudhë, marrëdhëniet ndërmjet sundimtarëve dhe popullsive vendase ndryshonin nga një krahinë në tjetrën. Disa fisnikë hynë në marrëdhënie vasaliteti, të tjerë ruajtën pozita të rëndësishme lokale, ndërsa pushteti ndryshonte sipas zhvillimeve ushtarake e politike.
Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe, sundimtarë rajonalë si Balshajt u përpoqën të zgjeronin kontrollin e tyre. Kjo tregon se çështja e autonomisë vendore dhe e kontrollit të territoreve ishte pjesë e politikës shqiptare edhe përpara kryengritjes së Skënderbeut.
A mund të ketë ndikuar përvoja e sundimeve të mëparshme në mënyrën se si disa elita shqiptare e shihnin një sundimtar të ri? Sigurisht, kjo është një pyetje e arsyeshme historike. Por për të pohuar se një fisnik i caktuar e kundërshtoi Skënderbeun pikërisht për shkak të kujtesës së sundimit serb, duhen dokumente konkrete.
Nuk mund të supozojmë se të gjithë shqiptarët kishin të njëjtën përvojë dhe të njëjtin qëndrim ndaj sundimtarëve sllavë. Po ashtu, nuk mund të thuhet se çdo fisnik që bashkëpunoi me osmanët po mbështeste, në mënyrë të drejtpërdrejtë, interesat e ndonjë mbretërie sllave.
Fuqitë e Ballkanit kishin rivalitete dhe interesa të ndryshme. Marrëdhëniet e tyre me fisnikët shqiptarë duhen analizuar rast pas rasti, pa i bashkuar në një bllok të vetëm.
Venediku dhe Napoli: aleatë të Skënderbeut, por jo pa interesa
Në rrëfimet tradicionale, fuqitë e krishtera perëndimore shpesh paraqiten si aleate natyrore të Skënderbeut kundër osmanëve. Megjithatë, marrëdhëniet e tij me to dëshmojnë se përkatësia fetare nuk mjaftonte për të garantuar interesa të përbashkëta.
Venediku ishte një fuqi detare dhe tregtare, e interesuar të ruante kontrollin mbi qytetet bregdetare, portet dhe rrugët tregtare të Adriatikut. Qendra si Shkodra, Lezha dhe Durrësi kishin rëndësi të madhe ekonomike dhe ushtarake.
Skënderbeu, nga ana tjetër, kishte nevojë për dalje në det, furnizime dhe mbështetje të jashtme. Por ai synonte gjithashtu të forconte pozitën e tij politike dhe ushtarake në territoret shqiptare.
Këto interesa nuk përputheshin gjithmonë.
Studimet e Pëllumb Xhufit mbi marrëdhëniet mes Skënderbeut dhe Venedikut tregojnë se përplasjet e tyre duhen kuptuar në kontekstin e rivalitetit për territore dhe ndikim. Edhe pse të dyja palët mund të kishin interesa të përbashkëta kundër osmanëve, kjo nuk i pengonte të përplaseshin për kontrollin e qyteteve dhe të ardhurave.
Marrëdhëniet me Mbretërinë e Napolit ishin të ndryshme. Marrëveshja e Gaetës e vitit 1451 i dha Skënderbeut një partner të rëndësishëm në luftën kundër osmanëve. Megjithatë, edhe Napoli ndiqte synimet e veta politike në anën tjetër të Adriatikut.
Këto marrëdhënie tregojnë se një fuqi e krishterë mund të ishte aleate ushtarake e Skënderbeut dhe njëkohësisht të kërkonte ndikim mbi territoret shqiptare. Përkatësia fetare nuk i eliminonte interesat ekonomike, strategjike dhe dinastike.
Për këtë arsye, nuk është e saktë të supozohet se të gjithë ata që kundërshtonin një fuqi të krishterë perëndimore po kundërshtonin domosdoshmërisht çështjen shqiptare. Në disa raste, mund të bëhej fjalë për mbrojtjen e autonomisë vendore përballë një rivali të huaj, pavarësisht fesë së tij.
Feja dhe politika: a përcaktonte besimi anën e luftës?
Në shekullin XV, feja kishte rëndësi të madhe në jetën shoqërore dhe politike. Në trojet shqiptare bashkëjetonin tradita katolike dhe ortodokse, ndërsa zgjerimi osman solli një strukturë të re politike dhe fetare në rajon.
Skënderbeu u bë një figurë e rëndësishme e rezistencës së krishterë kundër osmanëve dhe krijoi marrëdhënie të forta me papatin. Këto lidhje kishin rëndësi për sigurimin e ndihmës ushtarake, financiare dhe diplomatike. Megjithatë, kryengritja nuk mund të shpjegohet vetëm si luftë fetare.
Fisnikët shqiptarë nuk kishin gjithmonë të njëjtën përkatësi fetare, të njëjtat lidhje dinastike apo të njëjtat interesa. Edhe brenda botës së krishterë ekzistonin ndarje të rëndësishme politike, ndërsa në administratën dhe ushtrinë osmane shërbenin njerëz me prejardhje të ndryshme, përfshirë shqiptarë.
Për disa fisnikë, marrëdhëniet me fuqitë katolike mund të ofronin mbështetje politike dhe lidhje me Romën. Për të tjerë, marrëdhëniet me sundimtarët ortodoksë mund të mbështeteshin në tradita dinastike e kulturore. Ndërsa për familje të tjera, bashkëpunimi me osmanët mund të ishte mënyrë për të ruajtur pronat, për të fituar privilegje ose për të siguruar një pozitë në rendin e ri politik.
Këto zgjedhje nuk mund të shpjegohen vetëm përmes besimit fetar.
Po ashtu, nuk duhet të supozohet se çdo shqiptar që shërbente në ushtrinë osmane e kishte braktisur identitetin e vet, as se çdo kundërshtar i Skënderbeut ishte motivuar nga feja. Për t’i kuptuar vendimet e tyre, duhet të shihen rrethanat konkrete në të cilat vepronin.
Po popullsia vendase? Interesat e njerëzve të zakonshëm
Kur flitet për Skënderbeun dhe fisnikët e kohës, vëmendja përqendrohet kryesisht te princërit, komandantët dhe betejat. Por pas këtyre përplasjeve qëndronte edhe popullsia vendase, e cila përjetonte pasojat e luftërave.
Për banorët e fshatrave, çështje të rëndësishme ishin siguria e familjes, ruajtja e tokës, taksat, furnizimi me ushqime dhe mundësia për të vazhduar jetën e përditshme. Luftërat mund të sillnin shkatërrimin e të korrave, humbjen e bagëtive, shpërngulje dhe pasiguri ekonomike.
Në këto rrethana, qëndrimi ndaj një sundimtari ose një kryengritjeje mund të ndikohej edhe nga përvoja konkrete e popullsisë. Një pjesë e banorëve mund ta shihte kryengritjen si mundësi për të larguar një autoritet të padëshiruar; të tjerë mund të kishin frikë nga hakmarrja ushtarake dhe pasojat e një konflikti të gjatë.
Megjithatë, burimet mesjetare shpesh na japin më shumë informacion për interesat e elitave sesa për mendimet e fshatarëve dhe banorëve të zakonshëm. Për këtë arsye, nuk mund të pretendojmë se e dimë saktësisht se çfarë mendonte shumica e popullsisë shqiptare për Skënderbeun.
Ajo që mund të thuhet është se interesat e popullsisë vendase nuk ishin domosdoshmërisht identike me ato të fisnikëve. Një princ mund të luftonte për të ruajtur zotërimin e vet, ndërsa banorët e atij territori mund të shqetësoheshin më shumë për taksat, sigurinë dhe mbijetesën ekonomike.
Ky dallim është thelbësor për një histori që synon të kuptojë jo vetëm udhëheqësit, por edhe shoqërinë në të cilën ata vepronin.
Hamza Kastrioti dhe Moisi Golemi: dy raste që tregojnë ndërlikimin e besnikërisë
Historia e Skënderbeut përfshin edhe raste kur njerëz që kishin qenë pranë tij kaluan në anën osmane.
Hamza Kastrioti, nipi i Skënderbeut, u rreshtua me osmanët dhe mori pjesë në fushatën kundër tij më 1457. Pas disfatës osmane në betejën e Ujëbardhës, ai u kap. Rasti i tij lidhet me rivalitetin brenda familjes Kastrioti dhe me përpjekjet për të fituar pushtet.
Moisi Golemi, një tjetër komandant i njohur, gjithashtu u shkëput nga Skënderbeu dhe kaloi në anën osmane, përpara se të rikthehej në anën e tij.
Këto raste tregojnë se aleancat e shekullit XV nuk ishin gjithmonë të qëndrueshme. Por ato nuk mjaftojnë për të nxjerrë përfundimin se të gjithë ata që ndryshuan anë kishin të njëjtat motive. Për secilin personazh duhen shqyrtuar burimet historike, rrethanat politike dhe marrëdhëniet personale.
Në të njëjtën mënyrë, nuk duhet të quajmë automatikisht tradhtar çdo fisnik që nuk mori pjesë në kryengritjen e Skënderbeut. Mosbashkimi me një aleancë nuk është i njëjtë me kalimin aktiv në anën e kundërshtarit.
Ky dallim është i rëndësishëm, sepse na ndihmon të shmangim gjykimet e përgjithshme dhe të kuptojmë më mirë politikën e kohës.
A ishte kryengritja e Skënderbeut një luftë për çlirim?
Përgjigjja varet nga mënyra se si e kuptojmë çlirimin në kontekstin e shekullit XV.
Në kuptimin politik të kohës, kryengritja synonte të largonte autoritetin osman nga territore të caktuara dhe të rikthente hapësirën e veprimit të sundimtarëve vendas. Për Skënderbeun, kjo ishte gjithashtu çështje e ruajtjes së pushtetit të tij dhe e mbijetesës së aleancës që kishte ndërtuar.
Në kuptimin e mëvonshëm kombëtar, rezistenca e tij u bë një nga simbolet më të rëndësishme të historisë shqiptare. Por koncepti i shtetit kombëtar modern nuk duhet bartur mekanikisht në Mesjetë.
Schmitt thekson rëndësinë e strukturave feudale, interesave të elitave dhe rrethanave ndërkombëtare në formimin e kryengritjes. Kjo nuk e mohon rëndësinë e saj për historinë shqiptare. Përkundrazi, e vendos atë në kontekstin e duhur historik.
Skënderbeu mund të shihet si udhëheqës i një rezistence të jashtëzakonshme kundër zgjerimit osman, pa pasur nevojë të pretendohet se çdo aleat i tij kishte një projekt të plotë kombëtar sipas kuptimit të sotëm. Po kështu, kundërshtarët e tij mund të analizohen në bazë të interesave politike, fetare dhe shoqërore, pa u shpallur automatikisht tradhtarë të shqiptarëve.
Përfundim: përtej ndarjes mes heronjve dhe tradhtarëve
Historia e Skënderbeut bëhet më e kuptueshme kur largohemi nga ndarja e thjeshtë mes atyre që ishin me të dhe atyre që ishin kundër tij.
Në shekullin XV, fisnikët shqiptarë vepronin mes fuqive që kërkonin të kontrollonin territoret e tyre. Ata mbronin familjet, pronat, privilegjet, besimet fetare dhe mundësitë për të ruajtur pushtetin. Disa e panë Skënderbeun si udhëheqësin që mund t’i bashkonte kundër osmanëve; të tjerë mund të kishin frikë se një pushtet më i përqendruar nën të do t’ua kufizonte autonominë.
Venediku mund të ishte aleat kundër osmanëve dhe rival për qytetet bregdetare. Napoli mund të ofronte ndihmë, por edhe të kërkonte ndikim politik. Përvoja e sundimeve të mëparshme serbe dhe marrëdhëniet me fuqitë e tjera ballkanike përbënin pjesë të një historie të gjatë të konkurrencës për territore. Feja mund të bashkonte njerëz, por nuk i pengonte të përplaseshin për pushtet dhe pasuri.
Kjo nuk e zvogëlon figurën e Skënderbeut. Përkundrazi, e vendos atë në një realitet më të vështirë: ai duhej të luftonte një perandori të fuqishme, të siguronte aleatë jashtë vendit dhe të përballonte një botë vendase ku interesat nuk përputheshin gjithmonë.
Mësimi historik nuk është se të gjithë ata që kundërshtuan Skënderbeun kishin të drejtë, por as se të gjithë ishin tradhtarë. Është se për ta kuptuar të kaluarën, duhet të kuptojmë interesat dhe rrethanat e njerëzve të asaj kohe, përpara se t’i gjykojmë me kategoritë politike të së sotmes.
Skënderbeu mbetet një nga figurat më të rëndësishme të historisë shqiptare. Por për ta kuptuar plotësisht epokën e tij, duhet të studiojmë jo vetëm ata që e ndoqën, por edhe ata që nuk iu bashkuan — jo për t’i dënuar apo për t’i shfajësuar paraprakisht, por për të kuptuar botën politike, fetare dhe shoqërore në të cilën morën vendimet e tyre.
Burime për hulumtim të mëtejshëm
- Oliver Jens Schmitt, Scanderbeg: An Uprising and Its Leader.
- Bernd J. Fischer dhe Oliver Jens Schmitt, A Concise History of Albania, Cambridge University Press.
- Pëllumb Xhufi, studimet mbi marrëdhëniet mes Skënderbeut dhe Venedikut.
- Dokumentet diplomatike veneciane dhe raguzane, si dhe burimet osmane për shekullin XV.
Shënim redaksional: Përpara botimit, rekomandohet verifikimi i referencave bibliografike dhe shtimi i citimeve të drejtpërdrejta nga dokumentet e kohës. Në veçanti, pretendimet për motivet fetare, kundërshtimin ndaj sundimeve sllave dhe interesat e popullsisë vendase duhet të mbështeten me dëshmi konkrete, jo të paraqiten si përfundime të sigurta kur burimet nuk i provojnë.
