Në një rrugëtim të gjatë e të mundimshëm nëpër pluhurin e shekujve dhe labirintet e arkivave të Vatikanit, një e vërtetë e fshehur historike po del në dritë. Historia e popullit shqiptar është shpesh e mbushur me episode dhimbjeje, ekzodesh dhe asimilimesh, por pakkush e njeh sagën e jashtëzakonshme të fisit malësor të Kelmendit, të cilët në shekullin e 18-të u detyruan të linin trojet e tyre për t’u vendosur në Srijem, një rajon mes Kroacisë dhe Serbisë së sotme.
Kjo ngjarje është sjellë në vëmendje nga studiuesi dhe kleriku katolik, Dom Frrok Zefi, i cili përmes hulumtimeve të tij mbi katër dekada, ka arritur të dokumentojë me saktësi shkencore këtë rrugëtim biblik të shqiptarëve. Dom Zefi, i cili ka shërbyer për 38 vjet si meshtar në Kroaci dhe së fundmi është rikthyer në vendlindjen e tij në Viti të Kosovës, ka botuar një broshurë dhe pritet të publikojë një libër të plotë prej 250 faqesh mbi këtë temë.
Gjithçka filloi si një detyrë nga ish-ipeshkvi ndihmës i Kosovës, Nikë Prela, i cili e nxiti atë të zbulonte arsyen pse Kryepeshkopi i Shkupit, Mikel Suma, prehej në Osijek të Kroacisë. Kërkimi fillestar mbi një varr prelatial u shndërrua shpejt në zbulimin e një epopeje të tërë kombëtare: rreth 1200 shqiptarë kelmendas kishin udhëtuar me kryepeshkopin e tyre drejt Austro-Hungarisë së asaj kohe, duke formuar komunitete të reja në fshatrat Hrtkovci dhe Nikinci.
Miti i origjinës dhe qëndresa Kelmendase
Për të kuptuar peshën e kësaj shpërnguljeje, Dom Zefi thekson rëndësinë e origjinës së këtij fisi. Të vendosur në Malësinë e Madhe, në zonën kufitare mes Shqipërisë dhe Malit të Zi, e të shtrirë deri në rrjedhat e lumenjve Lim dhe Cem, kelmendasit shquheshin si një popullsi autoktone, me lidhje të drejtpërdrejta me ilirët e lashtë. Studiuesi shtjellon tri legjenda kryesore mbi emrin e tyre: nga një i parë i ardhur nga lumi Moraça që u martua me një vajzë të fisit Kuç; nga një burrë i quajtur Kelmend që pati shtatë djem (themeluesit e shtatë vëllazërive si Selca, Vukli, Nikçi, Boga, etj.); dhe varianti më i bazuar historikisht, lidhja e tyre me kultin e Shën Klementit, Papë dhe Martir. Kelmendasit, si thellësisht katolikë, mbanin këtë shenjtor si pajtor të tyre, një traditë që e morën me vete kudo që u shpërngulën. Perandoria Osmane nuk arriti kurrë t’i nënshtronte plotësisht kelmendasit. Edhe kur dërguan ushtri të mëdha, si ajo e Buço Pashës me 15 mijë ushtarë në vitin 1638, malësorët i thyen ata, duke u siguruar një status autonomie të veçantë. Megjithatë, kjo rezistencë e kishte një çmim. Të lodhur nga rebelimet e tyre, osmanët nisën fushatat e shpërnguljeve masive. Në vitin 1702, një valë e parë familjesh u internua në zonën e Pešterit dhe Rugovës. Edhe aty, ata nuk e pranuan autoritetin e pashallarëve vendas, duke rikthyer disa prej tyre sërish në Malësi disa vite më vonë.
Përplasja e madhe historiografike
Ndoshta aspekti më polemik dhe më i rëndësishëm i punës së Dom Zefit është ballafaqimi i tij i drejtpërdrejtë me historiografinë zyrtare serbe. Studiuesi shpjegon se në vitin 1737, gjatë luftës austro-turke, kelmendasit u ngritën në kryengritje të nxitur nga perandori austriak Karli i Gjashtë dhe Kryepeshkopi Mikel Suma. Kur fushata ushtarake dështoi pas tradhtisë së Patriarkut serb Arsenije IV Jovanović Šakabenta, kelmendasit u përballën me një masakër masive. Rreth 4000 njerëz me bagëtitë e tyre u tërhoqën drejt veriut, por u pritën në pritë nga Mehmet Beu i Zvornikut pranë Valjevës. Një e treta u vra, një e treta u zu rob, dhe pjesa e mbetur ia doli të kalonte lumin Sava, duke gjetur strehë në Perandorinë Austro-Hungareze. Sipas Dom Zefit, këto rreth 300 familje shqiptare që themeluan komunitetet në Hrtkovci dhe Nikinci të Srijemit, janë përvetësuar nga historia serbe, e cila këtë valë migruese e etiketon rëndom si “Seoba e Dytë e Serbëve” (Shpërngulja e Dytë Serbe). “Po të ishin serbë, ata po jetonin në Serbi; nuk kishin pse të largoheshin nga atdheu i tyre për t’u ngulitur në një perandori tjetër si Austro-Hungaria,” argumenton studiuesi, duke mbështetur tezat e tij ekskluzivisht në arkivat perandorake të Vjenës dhe ato të Vatikanit.
Jehona e Zarës dhe mesazhi i bashkimit
Fati i mëtejshëm i këtyre kelmendasve është sa i trishtë aq edhe një leksion mbijetese. Të rrethuar nga një kulturë sllave dhe në mungesë të kishës në gjuhën amtare, ata filluan të asimiloheshin natyrshëm. Në regjistrimin e vitit 1910, ata tashmë deklaroheshin si kroatë, ndonëse ruanin ende kujtesën e tyre identitare shqiptare. Ata përdornin lutje në shqip, mbanin portretin e Skënderbeut në qendër të fshatit dhe ruanin krenarinë e rrënjëve të tyre të vjetra, deri kur luftërat e viteve ’90 në Jugosllavi i shpërngulën përsëri. Kjo histori, thekson Dom Zefi, ngre një paralele të fortë me arbanasit e Zarës, një tjetër komunitet shqiptar i shpërngulur gjatë të njëjtës periudhë. Ata arritën të ruajnë jo vetëm kujtesën, por edhe gjuhën, duke kontribuar thelbësisht në kulturën kroate, deri në atë pikë sa himni jozyrtar i partisë HDZ u shkrua nga një shqiptar, Đani Maršan.
Mesazhi përfundimtar i klerikut dhe studiuesit është i qartë: një popull mund të detyrohet të braktisë tokën e tij për shkak të rrethanave të dhunshme gjeopolitike, por identiteti kombëtar mbijeton për aq kohë sa ruhet kultura, gjuha, feja dhe kujtesa e origjinës. Vepra e Dom Frrok Zefit është një thirrje akademike dhe patriotike për një analizë më të thellë të arkivave perëndimore, për të shkruar historinë me fakte dhe për t’i kujtuar shqiptarëve kudo që janë se ata përbëjnë një trung të vetëm, të pandashëm, qoftë në Tiranë, në Prishtinë, apo në diasporën e hershme evropiane./dritare.net
