Historia e shqiptarëve në dy shekujt e fundit nuk mund të kuptohet vetëm përmes krijimit të shtetit shqiptar më 1912. Përtej kufijve të Shqipërisë së sotme mbetën miliona shqiptarë, ndërsa në dekadat që pasuan pati luftëra, dëbime, ndryshime kufijsh, humbje pronash dhe politika shtetërore që ndikuan drejtpërdrejt në fatin e tyre.
Një pjesë e këtyre zhvillimeve u vendosën në tryezat diplomatike të fuqive të mëdha evropiane. Në raste të tjera, vendimet u morën nga shtetet fqinje dhe u shoqëruan me dhunë në terren. Prandaj, kur flitet për “padrejtësitë ndaj shqiptarëve”, duhet parë jo vetëm se çfarë ndodhi, por edhe se kush vendosi, në çfarë rrethanash dhe cilat ishin pasojat.
1878 – viti që ndryshoi çështjen shqiptare
Një nga kthesat më të rëndësishme erdhi në vitin 1878.
Pas Luftës Ruso-Turke, Traktati i Shën Stefanit parashikoi një riorganizim të madh territorial të Ballkanit. Në hartën e re që po projektohej, interesat shqiptare nuk kishin një përfaqësim të veçantë.
Shqiptarët nuk kishin një shtet të pavarur dhe nuk kishin një delegacion shtetëror që të mund të ulej në të njëjtën tryezë me fuqitë e mëdha. Territoret shqiptare rrezikonin të copëtoheshin ndërmjet shteteve që po zgjeroheshin.
Kjo situatë ishte një nga shtysat kryesore për organizimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 10 qershor 1878.
Lidhja nuk kërkonte thjesht një ndryshim administrativ. Ajo përfaqësonte një përpjekje të shqiptarëve për të mbrojtur territoret ku jetonin dhe për të mos lejuar që vendimi për fatin e tyre të merrej vetëm nga fuqitë e huaja.
Kongresi i Berlinit dhe humbja e territoreve
Vetëm disa muaj më vonë, në Kongresin e Berlinit, fuqitë e mëdha rishikuan pjesë të marrëveshjes së Shën Stefanit.
Por shqiptarët përsëri nuk u trajtuan si një subjekt politik me të drejta të barabarta me kombet që tashmë kishin krijuar shtetet e tyre.
Serbia dhe Mali i Zi u zgjeruan territorialisht, ndërsa territore me popullsi shqiptare kaluan nën administrimin e tyre. Për shumë familje shqiptare, kjo nuk ishte thjesht një vijë e re në hartë. Ishte ndryshim pushteti, humbje pronash dhe, në shumë raste, fillim i shpërnguljes.
Një prej rasteve më të mëdha ishte dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit gjatë viteve 1877–1878.
Familje të tëra u larguan nga Nishi, Toplica, Prokupla, Kurshumlia dhe vendbanime të tjera. Shumë prej tyre u vendosën në Kosovë dhe u njohën më vonë si muhaxhirë.
Kujtesa e këtyre familjeve vazhdoi të jetojë për breza dhe ende sot shumë familje kosovare e lidhin prejardhjen e tyre me atë valë shpërnguljesh.
1912–1913: kur Ballkani u rishkrua me luftë
Tronditja e radhës ishte edhe më e madhe.
Luftërat Ballkanike sollën fundin e sundimit osman në pjesën më të madhe të Ballkanit, por për shqiptarët ato sollën edhe një periudhë pushtimesh dhe dhune.
Forcat serbe, malazeze dhe greke hynë në territore të banuara nga shqiptarë. Raporte diplomatike, dëshmi të kohës dhe dokumente të huaja raportuan vrasje të civilëve, djegie fshatrash, dëbime dhe shkatërrime.
Në këtë periudhë ndodhi një paradoks historik.
Shqiptarët po përpiqeshin të krijonin shtetin e tyre, ndërsa në të njëjtën kohë territoret shqiptare po pushtoheshin dhe po ndaheshin.
Në vitin 1912 u shpall pavarësia e Shqipërisë në Vlorë.
Por pyetja që mbeti ishte: cilat do të ishin kufijtë e këtij shteti?
Londra 1913 – Shqipëria u krijua, por jo Shqipëria e të gjithë shqiptarëve
Konferenca e Londrës e vitit 1913 është një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne shqiptare.
Fuqitë e mëdha pranuan krijimin e një shteti shqiptar, por kufijtë e tij përfshinë vetëm një pjesë të territoreve të banuara nga shqiptarë.
Kosova mbeti jashtë Shqipërisë. Jashtë kufijve të shtetit shqiptar mbetën edhe territore të tjera shqiptare në Maqedoni, Mal të Zi dhe Çamëri.
Kjo nuk ishte vetëm një çështje gjeografike.
Kufiri i ri ndau familje, ekonomi, rrugë tregtare dhe hapësira të përbashkëta kulturore. Shqiptarët që mbetën në Kosovë dhe në territoret e tjera jashtë Shqipërisë hynë në një periudhë të re politike nën shtete të tjera.
Në këtë pikë duhet bërë një dallim i rëndësishëm: kufijtë e vitit 1913 nuk u krijuan vetëm si rezultat i një vendimi të vetëm “kundër shqiptarëve”. Ata ishin produkt i luftërave ballkanike, rivaliteteve ndërmjet fuqive të mëdha, interesave të Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi, si dhe ekuilibrave të atëhershëm evropianë.
Por rezultati për shqiptarët ishte real: shumica e territoreve të banuara nga shqiptarë nuk u përfshinë në shtetin e ri shqiptar.
Kosova ndërmjet dy luftërave botërore
Pas vitit 1918, Kosova u përfshi në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene, e cila më vonë u bë Mbretëria e Jugosllavisë.
Kjo periudhë solli politika të kolonizimit dhe reforma agrare që ndryshuan strukturën e pronësisë dhe ndikuan në popullsinë shqiptare.
U vendosën kolonë serbë e malazezë në pjesë të ndryshme të Kosovës, ndërsa shumë shqiptarë humbën tokat ose u larguan nga vendi.
Përveç presionit ekonomik, shqiptarët u përballën edhe me kufizime në arsim dhe në përdorimin institucional të gjuhës shqipe.
Në vitet 1930 u bë edhe një përpjekje për të organizuar shpërnguljen e myslimanëve nga Jugosllavia drejt Turqisë. Konventa jugosllavo-turke e vitit 1938 lidhet shpesh me këtë politikë. Edhe pse dokumenti përdorte terminologjinë e kohës për “popullsi turke”, në zonat që synoheshin jetonin një numër i madh shqiptarësh.
Zbatimi i plotë i kësaj marrëveshjeje u ndërpre nga Lufta e Dytë Botërore.
Çamëria – një plagë tjetër e historisë shqiptare
Në jug të hapësirës shqiptare, fati i shqiptarëve çamë mori një kthesë tragjike gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore.
Në vitet 1944–1945, një pjesë e madhe e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë u dëbuan nga trojet e tyre pas dhunës së ushtrive të EDES-it dhe zhvillimeve të luftës civile në Greqi.
U raportuan vrasje të civilëve dhe humbje të pronave.
Dhjetëra mijëra njerëz u larguan drejt Shqipërisë.
Çështja çame vazhdon të mbetet një prej çështjeve më të ndjeshme në marrëdhëniet shqiptaro-greke. Edhe këtu, shifrat dhe interpretimet ndryshojnë sipas burimeve, por fakti themelor i shpërnguljes së një pjese të madhe të popullsisë çame myslimane është i dokumentuar.
1989 – autonomia e Kosovës në pikën e thyerjes
Pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova kishte fituar gradualisht kompetenca më të mëdha brenda Jugosllavisë, veçanërisht me Kushtetutën e vitit 1974.
Por në fund të viteve 1980 situata ndryshoi.
Në vitin 1989, nën udhëheqjen e Slobodan Miloševićit, autonomia e Kosovës u reduktua në mënyrë drastike.
Institucionet e Kosovës humbën një pjesë të rëndësishme të kompetencave të tyre.
Për shqiptarët e Kosovës kjo shënoi fillimin e një periudhe të re të represionit politik dhe institucional. U krijua një sistem paralel i arsimit dhe institucioneve shqiptare, ndërsa tensionet ndërmjet shqiptarëve dhe pushtetit serb u rritën vazhdimisht.
1998–1999 – lufta që e ndryshoi përfundimisht Kosovën
Në fund të viteve 1990, konflikti u shndërrua në luftë të hapur.
Forcat serbe dhe jugosllave zhvilluan operacione në Kosovë që u shoqëruan me vrasje civilësh, shkatërrim të vendbanimeve dhe dëbime masive të shqiptarëve.
Qindra mijëra shqiptarë u detyruan të largoheshin nga Kosova.
Masakra si ajo e Reçakut dhe ngjarje të tjera u bënë pjesë e dokumentacionit ndërkombëtar për konfliktin.
Në mars 1999 NATO filloi bombardimet kundër Jugosllavisë. Pas përfundimit të luftës dhe miratimit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, forcat serbe dhe jugosllave u tërhoqën nga Kosova dhe territori u vendos nën administrim ndërkombëtar.
A ishte Evropa gjithmonë kundër shqiptarëve?
Kjo është ndoshta pyetja më e vështirë.
Përgjigjja historike nuk mund të jetë thjesht “po”.
Fuqitë evropiane morën vendime në 1878 dhe 1913 që patën pasoja të mëdha për shqiptarët. Por të njëjtat shoqëri evropiane prodhuan diplomatë, studiues, gazetarë dhe organizata që dokumentuan dhunën ndaj shqiptarëve.
Në vitin 1999, shumë shtete evropiane morën pjesë në ndërhyrjen e NATO-s që i dha fund luftës në Kosovë.
Prandaj, më saktë është të flitet për vendime të shteteve dhe fuqive të caktuara në rrethana të caktuara historike, sesa për një “Evropë” të vetme që ka vepruar gjithmonë kundër shqiptarëve.
Një histori që ende nuk ka përfunduar
Nga Sanxhaku i Nishit te Kosova, nga Londra e vitit 1913 te lufta e vitit 1999, historia moderne shqiptare është e mbushur me momente ku vendimet e marra larg trojeve shqiptare kanë përcaktuar jetën e miliona njerëzve.
Por historia nuk është vetëm histori e viktimizimit.
Shqiptarët krijuan shtetin e tyre, ruajtën gjuhën dhe identitetin në territoret ku mbetën pakicë, zhvilluan institucione kulturore e politike dhe, në rastin e Kosovës, pas një shekulli konfliktesh arritën të ndërtojnë një shtet të pavarur.
Ajo që mbetet nga kjo histori është një mësim i thjeshtë: hartat politike mund të ndryshojnë brenda një dite, por pasojat e tyre mund të zgjasin për breza.
