Në kujtesën popullore shqiptare, atentati ndaj Ahmet Zogut në Vjenë nuk është thjesht një episod politik, por një ngjarje që ka ushqyer për dekada një nga gojëdhënat më të prekshme për besën dhe sakrificën. Në shumë zona të Veriut, sidomos në Mat, Mirditë e Shkodër, tregimi përcillet pothuajse njësoj: në atë ditë të acartë të dimrit 1931, adjutanti i mbretit, Llesh Topallaj, mori përsipër një akt sakrifice që populli e kujton me nder. Thuhet se, pasi Zogu ishte paralajmëruar për rrezikun e një atentati, Lleshi i kishte kërkuar mbretit të ndërrojnë veshjet. Sipas gojëdhënës, ai veshi pallton, kapelen apo shallin e Zogut – shenjat e dukshme që e bënin mbretin të njohur mes turmës. Dhe kur atentatorët qëlluan, ata e shënjestruan Lleshin, duke besuar se po godisnin vetë Zogun. Populli e përmbledh shkurt: “Lleshi mori plumbin e mbretit.”
Ky rrëfim, megjithëse jo i mbështetur nga dokumentet historike, ka mbijetuar sepse ngërthen thelbin e një vlere të lashtë shqiptare: besën e dhënë dhe gatishmërinë për të mbrojtur prijësin me çdo kusht. Për njerëzit e asaj kohe, ndërrimi i veshjeve nuk ishte thjesht një veprim praktik, por simbolik – kush vesh petkun e udhëheqësit, mban mbi vete edhe fatin e tij.
Në anën tjetër, burimet historike të kohës ofrojnë një pamje më të ftohtë dhe të dokumentuar të ngjarjes. Atentati ndodhi më 20 shkurt 1931, në daljen e Operës së Vjenës, ku Ahmet Zogu ndodhej për arsye shëndetësore. Sulmuesit ishin dy ish-ushtarakë shqiptarë të emigruar, Ndok Gjeloshi dhe Aziz Çami, të lidhur me rrethin antizogist të kohës. Sapo mbreti dhe shoqëruesit e tij dolën nga godina, atentatorët hapën zjarr. Llesh Topallaj, që ecte pranë mbretit si adjutant dhe truprojë, u godit për vdekje. Ministri i oborrit, Eqerem bej Libohova, u plagos, ndërsa Zogu reagoi duke nxjerrë armën e tij dhe duke u mbrojtur derisa ndërhyri policia austriake.
Asnjë burim zyrtar nuk përmend ndërrimin e veshjeve mes Zogut dhe adjutantit. Raportet e policisë dhe dëshmitë e kohës tregojnë se atentatorët qëlluan drejt grupit dhe rojet ndërhynë menjëherë. Megjithatë, fakti që Lleshi humbi jetën duke u përballur drejtpërdrejt me rrezikun krijoi terrenin e përsosur që folklori ta sublimonte vdekjen e tij në një akt vetëflijimi.
Kështu, historia dhe gojëdhëna ecin paralelisht: e para flet për një atentat të organizuar nga kundërshtarë politikë të Zogut, i dyti për një akt heroik që populli e ruan si shembull të nderit dhe besës. Edhe pse dokumentet nuk e vërtetojnë ndërrimin e veshjeve, gojëdhëna mbetet gjallë, jo sepse është fakt, por sepse bart një të vërtetë tjetër – atë të mënyrës si njerëzit e kanë dashur, kujtuar dhe interpretuar këtë ngjarje. Në fund, ndoshta kjo është arsyeja pse tregimi popullor vazhdon të jetojë më fort se faqet e ftohta të arkivave. /Trungu & InforCulture
