Një kapitull i ndërlikuar i historisë së Luftës së Parë Botërore
Beteja e Çanakalasë, e njohur në historiografinë ndërkombëtare si Gallipoli Campaign, përbën një nga fushatat më të rëndësishme dhe më të përgjakshme të Luftës së Parë Botërore. E zhvilluar midis 25 prillit 1915 dhe 9 janarit 1916, ajo u shndërrua në një pikë kthese jo vetëm për fatin e Perandorisë Osmane, por edhe për historinë politike dhe ushtarake të rajonit të Ballkanit dhe Lindjes së Mesme.
Për shqiptarët, Çanakalaja përfaqëson një episod pak të studiuar, por domethënës, pasi mijëra prej tyre morën pjesë në këtë betejë si pjesë e ushtrisë osmane, në një kohë kur shteti shqiptar sapo kishte dalë në skenën ndërkombëtare, por ende nuk ishte konsoliduar.
Konteksti strategjik i fushatës së Çanakalasë
Objektivi kryesor i Fuqive të Antantës — Britania e Madhe, Franca dhe aleatët e Komonuelthit — ishte kontrolli i ngushticës së Dardaneleve, me synimin për të hapur një rrugë furnizimi drejt Rusisë cariste dhe për të nxjerrë Perandorinë Osmane nga lufta.
Pas dështimit të ofensivës detare më 19 mars 1915, për shkak të mbrojtjes së fortifikuar osmane dhe fushave të minuara, Antanta ndërmori një operacion tokësor masiv në gadishullin e Gallipolit. Zbarkimet e 25 prillit 1915 u përballën me rezistencë të fortë, duke e shndërruar fushatën në një luftë pozicionesh, të karakterizuar nga kushte ekstreme dhe humbje të mëdha njerëzore.
Bilanci i humbjeve dhe rëndësia ushtarake
Sipas të dhënave të pranuara gjerësisht nga historiografia moderne:
-
Forcat e Antantës pësuan rreth 250,000 viktima, përfshirë mbi 58,000 të vrarë
-
Ushtria Osmane pësoi gjithashtu mbi 250,000 viktima, mes të vrarëve, të plagosurve dhe të zhdukurve
Këto shifra e rendisin Çanakalanë ndër betejat më të përgjakshme të Luftës së Parë Botërore dhe e bëjnë atë simbol të dështimit strategjik të Antantës, por edhe të një rezistence të jashtëzakonshme osmane.
Komanda osmane dhe roli i Mustafë Kemalit
Një nga figurat kyçe të mbrojtjes osmane ishte Mustafë Kemal (Atatürk), komandant i Divizionit të 19-të. Vendimet e tij taktike, veçanërisht gjatë ndalimit të avancimit të trupave ANZAC, patën ndikim të drejtpërdrejtë në ecurinë e betejës dhe më vonë do ta shndërronin atë në figurë qendrore të historisë moderne turke.
Fitorja në Çanakale u bë një element themelor i mitologjisë shtetformuese turke dhe një faktor i rëndësishëm në procesin që çoi drejt krijimit të Republikës së Turqisë.
Shqiptarët në ushtrinë osmane në vitin 1915
Në kohën e Betejës së Çanakalasë, Shqipëria kishte shpallur pavarësinë (1912), por realiteti politik ishte tejet i brishtë. Një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare jetonte ende brenda strukturave administrative dhe ushtarake osmane, veçanërisht në Kosovë, Maqedoni dhe vise të tjera ballkanike.
Për këtë arsye, shqiptarët u mobilizuan në ushtrinë osmane në kuadër të shërbimit të detyrueshëm ushtarak, por edhe për motive ekonomike, fetare apo për shkak të traditës së gjatë ushtarake në strukturat perandorake.
Pjesëmarrja shqiptare në Çanakale
Burimet historike nuk ofrojnë statistika të sakta etnike për përbërjen e njësive osmane në Çanakale. Megjithatë, studiues shqiptarë dhe turq, duke u mbështetur në të dhëna indirekte, kujtesë kolektive dhe dokumente ushtarake, sugjerojnë se dhjetëra mijëra shqiptarë kanë shërbyer në këtë fushatë.
Disa vlerësime flasin për 20,000–30,000 ushtarë shqiptarë, me humbje të konsiderueshme, ndonëse këto shifra duhen trajtuar me kujdes për shkak të mungesës së regjistrave të detajuar etnikë. Kjo mungesë dokumentacioni përbën një nga problemet kryesore metodologjike në studimin e kësaj teme.
Çanakalaja në kujtesën kulturore shqiptare
Ndryshe nga historiografia zyrtare, pjesëmarrja e shqiptarëve në Çanakale është ruajtur kryesisht në kujtesën popullore, në këngë, rrëfime familjare dhe traditë gojore. Këto burime, edhe pse jo gjithmonë të verifikueshme në mënyrë strikte akademike, ofrojnë një pasqyrë të rëndësishme mbi përjetimet dhe humbjet e asaj kohe.
Kjo tregon se Çanakalaja për shqiptarët nuk është thjesht një betejë e largët, por një pjesë e historisë së tyre sociale dhe njerëzore në periudhën e shpërbërjes së Perandorisë Osmane.
Beteja e Çanakalasë mbetet një nga episodet më domethënëse të Luftës së Parë Botërore. Roli i shqiptarëve në këtë betejë duhet kuptuar brenda kontekstit të një kohe tranzicioni, ku identiteti kombëtar shqiptar ishte ende në formësim, ndërsa strukturat perandorake vazhdonin të ushtronin ndikim real mbi jetën e popullsisë.
Studimi i kësaj teme kërkon hulumtime të mëtejshme arkivore dhe një qasje kritike ndërdisiplinore, në mënyrë që ky kapitull i historisë shqiptare të trajtohet me seriozitetin që meriton.
Referenca orientuese
-
Erickson, E. J., Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War
-
Keegan, J., The First World War
-
McMeekin, S., The Ottoman Endgame
-
Clayer, N., Aux origines du nationalisme albanais
-
Encyclopaedia Britannica, “Gallipoli Campaign”
