Në një libër të ri për jetën e përditshme në Berlinin e kohës së luftës, studentët, muzikantët, vajzat naziste dhe anëtarët e rezistencës lejohen të flasin për veten e tyre.
Nga: Elizabeth Kolbert / The New Yorker
Përkthimi: Telegrafi.com
Fëmijëria e gjyshes sime në Gjermaninë e Vajmarit ishte, të paktën siç e ka përshkruar ajo, idilike. Ajo u rrit në Grunevald, një pjesë e gjelbëruar e Berlinit, duke notuar dhe duke lundruar me varkë në liqenet e shumta të bukura të zonës. Prindërit e saj, ndonëse hebrenj, organizonin festa të mëdha për Krishtlindje dhe festime ditëlindjesh ku tri vajzat e tyre pritej të recitonin poezi. I dërgonin vajzat në kampe verore dhe në shkollë private dhe e konsideronin veten të asimiluar në borgjezinë e lartë të qytetit. Edhe pas zjarrit të Rajhstagut, që ndodhi kur gjyshja ime ishte njëzet vjeçe, ende kishte, sipas saj, shumë argëtim për t’u bërë. Ajo pëlqente të tregonte historinë e një shoku, me nofkën Bummel, i cili, pas një nate veçanërisht të shfrenuar të Vitit të Ri, hoqi smokingun, e palosi me kujdes pranë vetes dhe ra në gjumë në kanal.
Jo shumë kohë para Natës së Xhamave të Thyer [Kristallnacht], në vitin 1938, gjyshja ime – tashmë e martuar dhe me një vajzë të sajën – emigroi në Nju-Jork. Pasi unë, vajza e asaj vajze, erdha në jetë, ajo shpeshherë më thoshte: “Ne ishim me fat”. Gjyshja ime kishte arritur ta nxirrte familjen e saj të ngushtë nga Gjermania, falë një xhaxhai të pasur në Çikago. Megjithatë, kjo nuk ishte ajo që donte të thoshte. Ajo dhe gjyshi im kishin qenë “me fat” sepse i vetmi vendim i vështirë që kishin pasur për të marrë ishte të iknin dhe, ai vendim, në njëfarë mënyre, ishte marrë për ta. Historia kishte hequr nga duart e tyre një mori vendimesh të dhimbshme.
Gjatë viteve, i kam kujtuar shpeshherë fjalët e gjyshes sime. Kohët e fundit, ndërsa po lexoja librin e ri të Ian Burumas, Mbijeto: Berlin, 1939-1945 [Stay Alive: Berlin, 1939–1945], ato më jehonin vazhdimisht në mendje. Buruma është shkrimtar që është rritur në Holandë. Në faqet e para të librit Mbijeto, ai tregon historinë e të atit, Leo, përvoja e të cilit ishte, në pikat kyçe, pasqyra e kundërt e asaj të gjyshes sime. Leo nuk u largua nga Berlini për t’u shpëtuar nazistëve; ai shkoi atje për të punuar për ta.
Leo ishte duke studiuar drejtësinë në Holandën e pushtuar, kur gjermanët kërkuan që studentët holandezë të nënshkruanin një betim besnikërie. Në vend që të bindej, ai u fsheh. Për arsye të cilat nuk arriti t’i zbulonte kurrë, një student tjetër, që gjithashtu ishte futur në ilegalitet, i sugjeroi Leos të kthehej në qytetin e tij të lindjes, Najmegen. Babai i Leos shkoi ta priste në stacionin e trenit, dhe të dy burrat u rrethuan menjëherë nga policia. Leo u detyrua të bënte një zgjedhje të tmerrshme: ose të bashkëpunonte me nazistët, ose ai dhe i ati i tij do të arrestoheshin. Ai zgjodhi të parën dhe u dërgua në një kamp pune në Lihtenberg, një lagje në lindje të Berlinit.
Leo ishte ndër ata që arritën të mbijetonin, ndonëse nuk është e qartë se si mbeti gjallë. Në një moment, ai u njoh me vejushën e një avokati hebre, Frau Lehnhardt, e cila jetonte në anën tjetër të qytetit. Lehnhardta kishte një shtëpi elegante dhe mirë të ngrohur, dhe duket se Leo kaloi shumë kohë atje, duke e shoqëruar vejushën në piano. Në fund të luftës, ai ishte zhvendosur për të jetuar në shtëpinë e Lehnhardtës. Në prill të vitit 1945, ushtarët rusë trokitën në derë. Kur gjetën një armë, që i përkiste një tjetër njeriu që rrinte rreth Lehnhardtës, rusët pothuajse i pushkatuan të gjithë ata që ndodheshin në shtëpi.
Koha e Leos në Berlin, raporton Buruma, “e përndiqte” atë deri në vdekjen e tij, në vitin 2020. Ai e dinte se disa nga bashkëkohësit e tij, që kishin mbetur të fshehur, e konsideronin “moralisht të kompromentuar”. A ishte? A ishte kjo e vërtetë, siç sugjeron formulimi i gjyshes sime, për të gjithë ata në kryeqytet, përfshirë shumë berlinezë që i përçmonin nazistët dhe që i kaluan vitet e luftës thjesht duke u përpjekur të mbijetonin? “Doja të dija më shumë për jetën në qytetin që shënoi jetën e babait tim”, shkruan Buruma.
Më 1 shtator 1939, ditën kur gjermanët pushtuan Poloninë, Hitleri mbajti një fjalim në Berlin, në Operën Kroll. Ai u transmetua në radio dhe gjithashtu u shpërnda, përmes altoparlantëve, në rrugë. Dy ditë më vonë, Franca dhe Britania shpallën luftën. Edhe këtë herë, lajmi u kumtua me zë të lartë në gjithë kryeqytetin. William Shirer, korrespondenti i Berlinit për CBS Radio, e dëgjoi njoftimin nga altoparlantët në Vilhelmplac. Rreth dyqind e pesëdhjetë berlinezë qëndronin rreth tij në sheshin me diell. “Ata e dëgjuan me vëmendje njoftimin”, raportoi Shireri. “Kur mbaroi, nuk pati asnjë murmurimë. Ata thjesht qëndruan aty si më parë”.
Berlini ishte, në atë kohë, qyteti më i madh i Evropës kontinentale, me një popullsi prej gati katër milionë e gjysmë banorësh. Ka qenë e pamundur të përcaktohej se çfarë mendonte banori tipik – ose, për atë çështje, ai atipik – në fillim të Luftës së Dytë Botërore. Që nga dekreti pas zjarrit të Rajhstagut në vitin 1933, Gjermania ishte bërë shtet njëpartiak dhe vetëm nazistët ishin të lirë të shprehnin mendimet e veta.
Pas luftës, ka qenë pothuajse po aq e vështirë të merrej një përshkrim i sinqertë i përvojave të berlinezëve. Popullsia e qytetit ishte zvogëluar me një milion e gjysmë banorë dhe bombardimet e Aleatëve kishin shndërruar shumë lagje në rrënoja. Pak njerëz donin të ndaleshin tek ajo që kishin parë, ose të përballeshin me rolin e tyre në katastrofë. Autori gjerman, Hans Magnus Enzensberger, e përshkroi reagimin kolektiv si një “formë e çmendurisë morale”. Gazetarja amerikane Martha Gellhorn, e cila udhëtoi në Rainland pak para Ditës së Fitores në Evropë [V-E Day], shkroi një informacion të famshëm që, pjesërisht, thoshte:
Askush nuk është nazist. Askush nuk ka qenë ndonjëherë. Mund të ketë pasur disa nazistë në fshatin fqinj dhe, në fakt, ai qyteti rreth njëzet kilometra larg ishte një vatër e vërtetë nazizmi. Të them të drejtën, në mirëbesim, këtu kishte shumë komunistë. Ne njiheshim gjithmonë si shumë të kuq. Po hebrenjtë? Epo, në këtë lagje në të vërtetë nuk kishte shumë hebrenj. Dy, ndoshta gjashtë. Ata i morën. Unë e fsheha një hebre për gjashtë javë. Fsheha një hebre për tetë javë. (Unë fsheha një hebre, ai fshehu një hebre, gjithë njerëzit e Zotit fshehën hebrenj.)
Tetëdhjetë vjet më vonë, detyra që Buruma ia dha vetes – të mësojë se si ishte jeta në Berlin gjatë luftës – është bërë, në mënyra të dukshme, edhe më e vështirë. Shumica dërrmuese e njerëzve që e përjetuan atë periudhë, si Leo, i kanë marrë kujtimet me vete në varr. Megjithatë, në disa aspekte puna është bërë më e lehtë. Ndërsa i ashtuquajturi Tätergeneration – brezi i autorëve të krimeve – është shuar, Gjermania si komb është bërë më i hapur për të kaluarën e saj. Kjo është veçanërisht e vërtetë në Berlin, ku është e vështirë të ecësh më shumë se disa blloqe pa hasur një shenjë, një pllakë përkujtimore ose një monument kushtuar ndonjë tmerri që ka ndodhur aty. Në dekadat e fundit janë botuar ditarët e disa berlinezëve që jetuan gjatë luftës, së bashku me një sërë kujtimesh dhe përmbledhje letrash.
Buruma mbështetet shumë në veprat si Libri i kaltër [Das Blaue Buch], një ditar i kohës së luftës i mbajtur nga shkrimtari Erich Kästner, i cili nuk u botua i plotë deri në vitin 2006. (Kästneri, i njohur më së shumti për tregimin për fëmijë Emili dhe detektivët, e kishte fshehur vëllimin mes mijëra librave të tjerë që zotëronte dhe, si një masë shtesë sigurie, kishte shkruar në të me metodën e stenografisë.) Kästneri shfaqet dhe rishfaqet në Mbijeto si një fantazmë e trazuar.
Po ashtu shfaqet edhe një kitarist gjysmë-hebre me emrin Coco Schumann, i cili shkroi një kujtim që u botua në gjermanisht në vitin 1997. (Një përkthim në anglisht doli në vitin 2016.) Schumanni ishte pjesë e një grupi adoleshentësh të apasionuar pas xhazit, të cilët pëlqenin të përshëndesnin njëri-tjetrin me një Rroftë Suingu [Swing Heil! në vend të Sieg Heil!] të shkujdesur. Ai dhe miqtë e tij e kaluan natën pas pushtimit të Polonisë duke dëgjuar muzikë në një bar në Kurfyrstendam. Tre vjet më vonë, Schumanni ende po performonte në klube xhazi, edhe pse xhazi ishte i ndaluar, dhe sfidonte rregulloren naziste që të gjithë hebrenjtë të mbanin një yll të verdhë. Në një mbrëmje, kur sapo kishte përfunduar një set, një njeri i SS-it iu afrua.
“Duhet të më arrestoni”, ka thënë Schumanni. “Jam i mitur, dhe për më tepër hebre”. Burri i SS-it në fillim u duk i hutuar, pastaj nisi të qeshte. Ashiqare, i dukej se Schumanni ishte duke bërë shaka.
Mbijeto është organizuar si një ditar, me një seksion kushtuar secilit vit të luftës. Kjo strukturë i lejon Burumas të përfshijë një shumëllojshmëri të gjerë këndvështrimesh; përveç ditarëve, kujtimeve dhe letrave, ai përdor reklama, revista mode, fletushka propagandistike dhe intervista me berlinezë të moshuar. Studentët, muzikantët, vajzat naziste dhe anëtarët e rezistencës lejohen të flasin për veten e tyre – të gjykojnë sjelljen e tyre, ose të mos e bëjnë këtë.
Sipas burimeve të Burumas, jeta në vitin 1939 vazhdoi pothuajse si më parë për shumicën e berlinezëve, megjithëse me më pak ndriçim (dritat e rrugëve u fikën) dhe më pak ushqim (birra, qumështi dhe mishi u racionalizuan). Frekuentimi i kinemave të qytetit u rrit. Drama e Gëtes, Ifigjenia në Tauridë, u vu në skenë në Teatrin Kombëtar [Volksbühne], dhe Toska u luajt në Operën Kombëtare [Volksoper]. Buruma citon një grua të quajtur Hilde Korseck, e cila studionte mjekësinë në Berlin kur filloi lufta. “U argëtuam shumë”, i tha Korsecka një intervistuesi televiziv. “Ishte një kohë e mrekullueshme, veçanërisht natën kur vallëzonim me grupe të vogla miqsh”. Vetë Buruma intervistoi një berlinez me emrin Jörg Sonnabend, i cili ishte në shkollën fillore kur shpërtheu lufta. “Si djalë duhet ta pranoj se më pëlqenin uniformat”, i thotë Sonnabendi. “Por, përndryshe, gjërat ishin krejt normale.”
Që disa berlinezë mund të kalonin një kohë normale, madje të mrekullueshme, ndërsa të tjerë “po torturoheshin në bodrumet e Gestapos në Princ-Albreht-Shtrase dhe po vriteshin ose po punonin deri në vdekje në Zahsenhauzen, është shqetësuese, por nuk duhet të habisë askënd”, shkruan Buruma. “Qeniet njerëzore përshtaten, vazhdojnë jetën, dhe kthejnë kokën kah gjërat që nuk duan t’i dëgjojnë ose t’i shohin”.
Megjithatë, shpejt u bë më e vështirë për berlinezët të mbeteshin kaq të pavetëdijshëm. Në gusht të vitit 1940, britanikët filluan të bombardonin qytetin; pothuajse çdo natë sirenat e alarmit ajror ulërinin. Nazistët, të cilët duket se nuk kishin parashikuar që lufta që kishin nisur do të arrinte edhe në kryeqytetin e tyre, urdhëruan me vonesë ndërtimin e bunkerëve gjigantë. (Pas luftës, njëri prej tyre, i projektuar nën drejtimin e arkitektit të preferuar të Hitlerit, Albert Speer, u shndërrua fillimisht në një burg sovjetik, pastaj në një depo frutash, pastaj në një hapësirë për festa të muzikës rejv. Sot ai strehon një koleksion të artit bashkëkohor.)
Shumica e rreth tetëdhjetë mijë hebrenjve që kishin mbetur në Berlin ose që kishin mbetur të bllokuar atje, u grumbulluan fillimisht në Judenhäuser (shtëpi hebrenjsh). Mes tyre ishte edhe një e afërme e Burumas nga ana e nënës, Hedwig Ems. Në vitin 1941, kur deportimi i hebrenjve të qytetit filloi me të vërtetë, Emsa ishte në fillim të të shtatëdhjetave. “Sa herë që takoje një të njohur, pyetja e parë ishte patjetër: ‘A do të bësh vetëvrasje apo do t’i lejosh të të deportojnë’”? – shkroi Emsa në një memoar të pabotuar. Trenat drejt kampeve të përqendrimit niseshin nga Platforma 17 e stacionit Grunevald, sot vendi i një memoriali tjetër të zymtë. Në kujtimet e saj, Emsa rendit dymbëdhjetë anëtarë të familjes së saj që u vetëvranë dhe një tjetër që u shpëtua nga një përpjekje për vetëvrasje, vetëm për të vdekur më vonë në Terezienshtad. Vetë Emsa arriti të mbijetojë në Terezienshtad, gjë që ia atribuoi vendimit të saj për të veshur katërmbëdhjetë shtresa rrobash kur u arrestua.
Në verën e vitit 1941, Gjermania e justifikoi pushtimin e Bashkimit Sovjetik si një goditje parandaluese kundër “judeo-bolshevikëve”. Pranverën pasuese, ndërsa Vermahti ishte bllokuar jashtë Moskës, nazistët organizuan një karnaval pranë Katedrales së Berlinit, me titullin sarkastik “Parajsa Sovjetike”. Brenda një sërë tendash, vizitorët mund të shikonin fotografi që gjoja tregonin kampe sovjetike të punës së detyruar dhe të vizitonin atë që supozohej të ishte një kopje e një fshati rus – një vend ku njerëzit jetonin në gropa në tokë. Ky spektakël makabër pati sukses të madh: vetëm në gjashtë javë, më shumë se një milion berlinezë u dyndën për ta parë. Fotografitë propagandistike, raporton Buruma, ishin të rreme; shumë nga punëtorët e paraqitur në to ishin në të vërtetë të burgosur në kampin e përqendrimit Zahsenhauzen, në veri të qytetit, ku u vranë të paktën tridhjetë mijë njerëz.
Beteja e Stalingradit, që shpesh përshkruhet si pika e kthesës së luftës, përfundoi me gjakderdhje në shkurt të vitit 1943. Humbjet gjermane arritën në rreth një milion. (Humbjet sovjetike ishin edhe më të mëdha.) “Gjendja shpirtërore në Gjermani është bërë shumë e rëndë”, shënoi Erich Kästner në ditarin e tij. Nga fundi i muajit, autoritetet nisën të mblidhnin hebrenjtë e mbetur në Berlin, shumica e të cilëve kryenin punë të detyruar në fabrikat e municioneve. Disa u futën në ilegalitet. Të ashtuquajturit Taucher, ose “zhytës”, arrinin të mbijetonin duke qëndruar vazhdimisht në lëvizje, duke fjetur kudo që mendonin se mund t’i shmangeshin zbulimit, përfshirë edhe kopshtin zoologjik të Berlinit. Ndërkohë, britanikët rifilluan bombardimet e qytetit, pas një ndërprerjeje gjatë së cilës kishin përqendruar sulmet në shkatërrimin e porteve të Gjermanisë.
Kur Leo Buruma mbërriti në kryeqytet, në maj, ai u caktua të punonte për “Knorr”, një koncern që, përveç frenave, prodhonte edhe mitralozë të lehtë. Armët ishin aq të dobëta saqë SS-i ua jepte aleatëve në vende si Letonia. Ndoshta sepse fliste gjermanisht, Leo u lirua shpejt nga puna fizike dhe u dërgua të punonte në departamentin e llogarive të “Knorr”-it. Ai nuk mund të ketë marrë shumë pagë; megjithatë, shkruan Buruma, ai “ishte në gjendje të ndiqte koncerte klasike në Filarmoninë e Berlinit, të shikonte ndeshje futbolli, të bënte shëtitje rreth liqeneve të shumta në periferi të Berlinit dhe të shkonte në kinema”. Ai hëngri vaktin e tij të parë kinez në një restorant në Kurfyrstendam; mori pjesë në një festë vallëzimi në një kamp tjetër pune; dhe nisi një romancë, ose ndoshta vetëm një flirt, me një punëtore ukrainase me emrin Nadja. “Ajo është një grua e martuar dhe e dëlirë”, shkroi Leo në një letër drejtuar prindërve të tij.
Punëtorët holandezë në “Knorr” banonin së bashku në baraka të ftohta me rryma ajri. Afër tyre ndodheshin edhe barakat më të mbikëqyrura për punëtorët rusë. Në nëntor, bombat shkatërruan kampin rus. “Gjërat u bënë pak të frikshme mbrëmë”, shkroi Leo në shtëpi. “Por, mos u shqetësoni shumë për mua”.
Buruma pëlqen shakatë dhe ai sjell disa prej tyre që qarkullonin në Berlin teksa bombat binin mbi qytet. Njëra ishte kështu:
Njëri në një strehë kundërajrore: “Ku do të ishim pa Fyrerin tonë?”
Një zë i qetë nga pas: “Në shtrat”.
Një tjetër ishte kështu:
Regjimi nazist ka përfunduar. Gjykimi është dhënë. Hitleri, Göringu dhe Goebbelsu janë varur në trekëmbësh. Göringu, gjithmonë ai që di gjithçka, kthehet për herë të fundit kah Goebbelsi dhe rënkon: “Siç të kam thënë gjithmonë: e gjithë kjo do të vendoset në ajër”.
Titulli i Burumas vjen nga një tjetër lloj shakaje, humori i së cilës është i vështirë të përcillet në anglisht. “Përshëndetja e re në Berlin tani është: Bleiben Sie übrig”, shënoi Kästner. Shprehja übrig bleiben, që Buruma e përkthen si “mbijeto”, zakonisht i referohet diçkaje që mbetet tepricë: një copë e fundit torte, për shembull, ose ca monedha të vogla.
Në vitin 1944, një pjesë e madhe e Berlinit ishte shndërruar në një gërmadhë të madhe. Një anëtare e Ligës së Vajzave Gjermane [Bund Deutscher Mädel], versioni për vajza i Rinisë Hitleriane, rrëfeu në ditarin e saj: “Jam tradhtare e neveritshme … Dëshiroj paqe, pikërisht për hir të ushtarëve. A është ky qëndrimi i duhur për një prusiane, për një grua gjermane? Jo, dhe jo përsëri”.
Sa më shumë që shenjat shfaqnin humbjen, aq më furishëm nazistët përpiqeshin të shtypnin “defetizmin”. Ata formuan një njësi të posaçme për të spiunuar njerëzit që rrinin në kafene (madje edhe në strehë kundërajrore) dhe për të raportuar komentet negative. Një berlinez që u dëgjua duke tallur Fyrerin, ishte një karikaturist me emrin Erich Ohser. Në vitet e Vajmarit, Ohseri kishte punuar për një gazetë të majtë; për këtë arsye, nazistët e kishin ndaluar të ushtronte profesionin e tij. Me pseudonim, ai vazhdoi të botonte një strip komik shumë popullor dhe më pas, në mënyrë të habitshme, të punonte për gazetën propagandistike të Goebbelsit, Das Reich, duke vizatuar karikatura të udhëheqësve të Aleatëve. Ohseri u arrestua për shprehje opinionesh antinaziste. Ai u var në qelinë e tij një ditë para se të fillonte gjyqi. Një mik gazetar, që u arrestua bashkë me të, u ekzekutua me prerje koke.
Në fillim të vitit 1945, ndërsa sovjetikët po i afroheshin Berlinit, robërit e luftës u detyruan të hapnin hendekë kundër tankeve në rrugët e qytetit të mbuluara me rrënoja. Këta quheshin – të paktën në mënyrë private – Lachsperren, ose “kurthe komike”, sepse dukej se i vetmi përdorim që do të kishin ishte t’u jepnin sovjetikëve një arsye për të qeshur. Gjuetia ndaj “defetistëve” vazhdoi, gjithnjë e më tmerrësisht. Njerëz të SS-it dhe policë ushtarakë endeshin duke kërkuar dezertorë dhe “frikacakë”. Kur gjenin dikë që u dukej i tillë, e varnin në një shtyllë llambash. Ruth Andreas-Friedrich, një gazetare gjermane që ishte pjesë e një grupi rezistence të quajtur Daja Emil [Uncle Emil], shkroi në ditarin e saj për një trup të tillë që kishte hasur. Kalimtarët përpiqeshin të mos e shikonin trupin, që lëkundej në erë. “Ka kaq shumë shtylla llambash në Berlin, mijëra prej tyre”, theksoi Andreas-Friedrich.
Herë pas here, Mbijeto ofron një pamje të berlinezëve që përballen me llojin e zgjedhjeve të vështira që gjyshja ime ndihej me fat që kishte shmangur. Marie Jalowicz ishte një nga rreth një mijë e pesëqind hebrenjtë e Berlinit që mbijetuan luftën si “zhytës”. Në vitin 1942, ajo po fshihej te një e afërme e largët kur gjeti burrin e saj duke qëndruar pranë shtratit të saj. “Ai mërmëriti në mënyrë të paqartë disa fjalë të neveritshme”, do të thoshte më vonë Jalowicza. “Mund ta merrni me mend pjesën tjetër. Nuk mund të bëja zhurmë as ta dëboja, kështu që thjesht e lashë të bënte si të donte”. Në vitin 1945, Jalowicza u përdhunua prej ushtarëve sovjetikë. Ajo lejoi që njëri prej përdhunuesve të saj të bëhej “i fejuari” i saj, duke siguruar kështu mbrojtjen e tij.
Më të zakonshme janë shmangiet. “Ne kurrë nuk takuam ndonjë hebre”, i thotë Burumas, Dorrit Sonnabend, gruaja e atij njeriu që si fëmijë i pëlqenin uniformat – një fjali që mund të ishte shpikur lehtësisht nga Martha Gellhorn. Një pastor luteran me emrin Kurt Rasenberger i shkroi me ton inkurajues djalit të tij: “Edhe nëse nuk je nazist … duhet të jesh besnik ndaj gjermanëve. Zoti do ta shpërblejë besnikërinë. Edhe, me lot në sy, ne duhet të mbetemi besnikë ndaj gjakut tonë”.
Edhe Leo Buruma duket se kërkon njëfarë shfajësimi. Ai mund të jetë përndjekur nga përvoja e tij, por në letrat që dërgonte në shtëpi – të cilat prindërit e tij i ruajtën – ai shfaqet si një i ri që përpiqet të kursejë familjen e tij dhe veten nga dhimbja. “Edhe në këto kohë kam dyshime nëse duhet të kërkojmë nga çdo holandez që të fusë veten në rrezik serioz”, i shkruan ai motrës së tij në vitin 1943. “Dikur mendoja ndryshe, por nuk jam më aq i zellshëm”. Në korrik të vitit 1944, kur një pjesë e madhe e qytetit ishte shndërruar në hi, Leo raportoi se kishte shkuar të shihte një operetë shumë argëtuese të quajtur Kafazi i artë. “Shakatë”, shkruan ai, “ishin shumë të guximshme”.
A është e justifikuar vetëmbrojtja e Leos? Po ajo e shumë e shumë berlinezëve të tjerë që bënë kompromise të shëmtuara për të mbetur gjallë? E pranoj se nuk jam e sigurt, dhe nuk e di nëse është edhe Buruma. Në fund të librit, Buruma e përshkruan projektin e tij si “pjesërisht një letër dashurie për Berlinin”. Ai pranon se kjo mund të tingëllojë e çuditshme; libri është, në mënyrë të qartë dhe të pamëshirshme, për Berlinin e viteve të luftës kur, sipas fjalëve të tij, “krime të patregueshme u planifikuan dhe u kryen atje”. Buruma shpjegon se dashuria e tij është për qytetin e sotëm dhe “për mënyrën se si plagët e krimeve të tij më të këqija janë haptazi të ekspozuara”. Diku tjetër në faqet e fundit të librit, Buruma jep një shpjegim tjetër të qëllimit të tij, më shumë në formën e një paralajmërimi. “Demagogë të rrezikshëm po kërcënojnë përsëri edhe disa nga demokracitë tona më të vjetra”, shkruan ai. Kjo është – ose duhet të jetë – arsyeja pse libri ka rëndësi sot; në këtë rast, jo dashuria, por turpi dhe frika do të dukeshin emocionet më të përshtatshme. Çfarë do të bëjnë historianët e së ardhmes me gjithë ditarët, blogjet dhe TikTok-et tona, mbetet për t’u parë; por, ndërkohë, siç thoshin dikur në Berlin: Bleiben Sie übrig! [Rri prapa!] /Telegrafi/
