Kriza Lindore (1875–1878) dhe përfundimi i luftës ruso-osmane me Traktatin e Shën Stefanit (3 mars 1878) krijuan një realitet të ri politik në Ballkan. Projektet territoriale të Serbisë dhe Malit të Zi parashihnin zgjerime në kurriz të territoreve me shumicë myslimane, duke përfshirë zona të rëndësishme të Vilajetit të Kosovës dhe Sanxhaku i Pazarit të Ri.
Vendimet e Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878) e institucionalizuan këtë rikonfigurim. Për herë të parë, Sanxhaku i Pazarit të Ri u trajtua si njësi me peshë strategjike në diplomacinë evropiane. Austro-Hungaria fitoi të drejtën e vendosjes së garnizoneve në territorin e tij, duke e shndërruar rajonin në nyje gjeopolitike ndërmjet Bosnjës, Serbisë, Malit të Zi dhe Kosovës.
Ky moment historik shënon fillimin e një periudhe ku Sanxhaku nuk ishte më periferi administrative osmane, por hapësirë e rivaliteteve të fuqive të mëdha.
Përfaqësimi i Sanxhakut në Lidhjen e Prizrenit
Formimi i Lidhja e Prizrenit më 10 qershor 1878 në Bajrakli xhaminë e Prizrenit përfshiu delegatë nga Pazari i Ri, Gucia, Sjenica dhe Taslixha. Sipas prof. dr. Rexhep Shkrijel, pjesëmarrja e përfaqësuesve nga Sanxhaku ishte institucionale dhe e organizuar, jo sporadike.
Ndër figurat e përmendura në burimet shqiptare dhe boshnjake janë: Mehmed Nurudin Plevla, Ali-pasha i Gucia (Ali-beg Shabanagiq), Ejub Ejupbegoviq, Ali beg Draga nga Novi Pazari, Mustafa Abdullah dhe Zejnil Abedin nga Sjenica
Shkreli thekson se faza e parë e Lidhjes kishte karakter të theksuar mbrojtës islamo-osman, si reagim ndaj rrezikut të copëtimit territorial. Megjithatë, në kararname (18 qershor 1878) vërehet edhe element i artikulimit territorial shqiptar, veçanërisht në organizimin e mbrojtjes në kufijtë veriorë dhe lindorë.
Sipas Mehdi Frashëri, Lidhja përfaqëson pikën e kthesës në artikulimin politik të kombit shqiptar. Ai argumenton se, përkundër karakterit të saj fillestar islam, Lidhja prodhoi një dimension të ri kombëtar, duke e vendosur çështjen shqiptare në diplomacinë evropiane.
Në këtë kontekst, Sanxhaku – veçanërisht zonat me popullsi shqiptare si Plava dhe Gucia – përfshihet në horizontin politik të Lidhjes. Frashëri e sheh procesin si vijimësi që kulmon me shpalljen e pavarësisë më 1912.
Historiani Esad Rahić e përkufizon Novopazarski sanxhakun si zonë tranziti dhe tampon midis Serbisë dhe Malit të Zi.
Ai thekson:
- Interesin austro-hungarez për korridorin drejt Selanikut
- Frikën e popullsisë myslimane nga bashkimi territorial serbo-malazez
- Bashkëpunimin shqiptar-boshnjak në mbrojtje të territorit
Në janar 1878, nga 17.000 forca osmane në sektorin e Javorit, rreth 5.000 ishin shqiptarë dhe boshnjakë nga rajoni. Që nga aneksimi i Sanxhakut të Novi Pazarit në Vilajetin e Kosovës (1877), shqiptarët filluan ta konsideronin këtë zonë, në të cilën kishin filluar të vendoseshin prej kohësh, si “rajonet e tyre të sipërme” ose Shqipërinë e sipërme, së bashku me Kosovën.
Kjo tregon se Lidhja në Sanxhak nuk ishte vetëm akt politik, por refleks i një rreziku ekzistencial.
Një dimension i rëndësishëm i periudhës 1878 ishte zhvendosja e muhaxhirëve nga Hercegovina (Mostar, Nikshq, Kolashin). Vendosja e tyre në Kosovë dhe Sanxhak ndryshoi strukturën demografike dhe forcoi elementin mysliman në zonat kufitare.
Kjo rritje demografike ndikoi në mobilizimin për mbrojtje dhe në mbështetjen e Lidhjes.
Sanxhaku në Lidhjen e Prizrenit përfaqëson ndërthurjen e tre proceseve:
- Reagimin osman për mbrojtjen e territoreve myslimane
- Artikulimin kombëtar shqiptar
- Realitetin gjeopolitik të një zone tampon midis shteteve sllave
Kjo triadë e bën Sanxhakun faktor aktiv në proceset e vitit 1878 dhe pararendës të krizave të mëvonshme (1912, 1918, 1941–1943).
/dardanisapress.net/
