Kur mendojmë për kafshët që i kanë shërbyer njeriut, zakonisht na shkojnë ndër mend kali, qeni, lopa apo gomari. Por historia është shumë më e pasur – dhe shumë më e habitshme – sesa kaq. Përtej kafshëve që sot i konsiderojmë “të zbutura”, njerëzimi ka ndërtuar aleanca të papritura me specie të egra, gjysmë të zbutura apo krejtësisht të pazakonshme.
Kjo është historia e tyre.
Elefantët – forca që tronditi perandori
Në botën e lashtë, elefantët ishin arma më e frikshme e fushëbetejës. Të mëdhenj, imponues dhe pothuajse të pakontrollueshëm në panik, ata përdoreshin si “tanket” e kohës.
Emri më i famshëm që lidhet me ta është ai i Hannibal Barca, i cili në vitin 218 p.e.s. kaloi Alpet me elefantë për të sulmuar Roman. Ishte një akt që hyri në histori jo vetëm për guximin, por edhe për simbolikën: natyra në shërbim të ambicies njerëzore.
Në Azi, elefantët nuk ishin vetëm armë lufte. Ata tërhiqnin trungje në pyje të dendura, ndihmonin në ndërtim dhe shfaqeshin në ceremoni mbretërore si simbol pushteti.
Devetë – arteriet e tregtisë në shkretëtirë
Pa devetë, shumë qytetërime të shkretëtirës do të kishin mbetur të izoluara. Në hapësirat e pafundme të Saharas, karvanët lëviznin për javë të tëra, duke transportuar kripë, erëza, ar dhe tekstile.
Devja nuk ishte thjesht mjet transporti – ajo ishte ekonomi, jetë dhe kulturë. Qumështi, mishi dhe leshi i saj ishin burime të domosdoshme për mbijetesë.
Zogjtë grabitqarë – eleganca e gjuetisë
Në stepat e Azisë Qendrore, burrat dilnin në gjueti me shqiponja të artë mbi krah. Sokolaria – arti i gjuetisë me zogj grabitqarë – është një traditë mijëravjeçare.
Një shqiponjë e trajnuar mund të kapte lepuj, dhelpra e madje edhe ujq të vegjël. Ishte një bashkëpunim i bazuar në respekt dhe disiplinë, ku njeriu nuk e sundonte plotësisht kafshën, por krijonte një lidhje të veçantë me të.
Pëllumbat – komunikimi në kohë lufte
Në epoka kur një mesazh mund të vendoste fatin e një beteje, pëllumbat bartës u bënë shpëtimtarë të heshtur. Gjatë World War I dhe World War II, ata transportuan mesazhe përtej vijave të armikut.
Instinkti i tyre për t’u kthyer në fole ishte aq i saktë, saqë në disa raste ata shpëtuan njësi të tëra ushtarake. Disa prej tyre madje u dekoruan për trimëri.
Delfinët – inteligjenca nën ujë
Në shekullin XX, bashkëpunimi mes njeriut dhe kafshëve mori një dimension të ri. United States Navy trajnoi delfinë për të zbuluar mina nënujore dhe për të identifikuar objekte të rrezikshme.
Aftësia e tyre natyrore për ekolokacion i bëri partnerë të pazëvendësueshëm në mjedise ku teknologjia kishte kufizime.
Minjtë – heronjtë që peshojnë pak, por shpëtojnë shumë
Një nga historitë më prekëse të kohëve moderne vjen nga Afrika. Organizata APOPO ka trajnuar minj afrikanë për të zbuluar mina tokësore.
Ata janë aq të lehtë sa nuk i aktivizojnë minat, por nuhatja e tyre është jashtëzakonisht e saktë. Në këtë mënyrë, kafshë që shpesh shihen me përbuzje janë kthyer në shpëtimtarë jetësh.
Renët – bashkëjetesa me akullin
Në rajone si Siberia dhe Skandinavia, renët kanë qenë themeli i jetës për popujt indigjenë. Ata tërhiqnin sajë në dëborë, siguronin ushqim dhe materiale për veshje.
Këtu nuk bëhet fjalë për shfrytëzim klasik, por për një bashkëjetesë të ndërtuar mbi varësi reciproke.
Historia e përdorimit të kafshëve nga njeriu nuk është bardh e zi. Ka shembuj heroizmi dhe sakrifice, por edhe padrejtësi dhe mizori. Disa kafshë janë trajtuar si partnerë; të tjera si mjete.
Sot, me zhvillimin e teknologjisë dhe rritjen e ndërgjegjësimit për mirëqenien e kafshëve, shumë nga këto praktika janë zhdukur ose janë rregulluar me ligj. Por ato mbeten pjesë e historisë sonë kolektive.
Në fund të fundit, historia e qytetërimit nuk është vetëm histori e njerëzve. Është edhe histori e kafshëve që ecën, fluturuan apo notuan përkrah nesh – shpesh në heshtje, por me ndikim të madh.
