Në fund të shekullit XII, në një kohë kur Perandoria Bizantine po dobësohej dhe fuqitë e Ballkanit po riorganizoheshin pas Kryqëzatave, në territorin e sotëm të Shqipërisë qendrore u krijua një entitet i vogël politik me rëndësi historike të madhe: Principata e Arbërit (Arbanon, Arbëria). Kjo e para formë e dokumentuar e organizimit shtetëror që lidhet me popullin shqiptar konsiderohet shpesh si “shteti i parë shqiptar” në mesjetë.
Principatën e themeloi Progon, i quajtur shpesh “archon i Krujës”, rreth vitit 1190. Pas tij sunduan dy djemtë e tij, Gjin dhe Dhimitër (Demetrio) Progoni, të cilët zgjeruan ndikimin dhe e konsoliduan pozicionin e principatës në rajon. Emri i familjes dhe përmendjet e tyre ruhen kryesisht në një seri burimesh të pjesshme — inskriptimi i Gëziqit, letra papale dhe kronikat bizantine — që sillen si dëshmi kyçe për atë periudhë.
Sipas burimeve latine dhe korrespondencave, Dhimitër Progoni përdori titullin princeps Arbanorum (princ i arbëreshëve / i Arbërit) dhe pretendonte një territor që përfshinte zonën midis Shkodrës, Durrësit, Ohrit dhe Prizrenit, pra një hapësirë mjaft e gjerë malore dhe bregdetare krahasuar me strukturat lokale të kohës. Këto pretendime dhe tituj tregojnë për një vetëdije të formuar politiko-identitare dhe për aspirata pavarësie, veçanërisht pas vitit 1204 (rrëzimi i Kostandinopojës) kur qytetet-shtet dhe princatat rajonale shfrytëzuan zgavrën e pushtetit bizantin.
Pozicioni i Arbërit ishte i ndjeshëm mes ndikimeve ortodokse (bizantine) dhe atyre latine (venedikase dhe papale). Dhimitri Progoni u përpoq përkohësisht të afrohej me Selinë e Shenjtë (korrespondencë me Papën Inocenti III) — një politikë që do t’i siguronte mbështetje kundër pretendimeve venedikase në bregdet — por përplasjet me Venedikun dhe fqinjët (Zeta/Serbi; Despotati i Epirit) e detyruan shpesh në aleanca dhe lëvizje taktike. Kjo lëvizje e “konfessionalizimit taktikal” tregon se sundimtarët lokalë përdornin fenë edhe si mjet diplomatik për të mbrojtur autonominë e tyre.
Një nga pikat thelbësore kur trajtojmë Arbërin është mungesa e burimeve të bollshme dhe të vazhdueshme:
-
Kronikat bizantine (p.sh. veprat e Georgios Akropolitit) japin të dhëna për zhvillimet rajonale dhe për fazat e mëvonshme të Arbërit.
-
Inkriptimet (p.sh. Gëziq) dhe dokumentet lokal-kishtare përmendin Progoni dhe të afërm të tyre si “judices”/iudices (gjykatës / sundimtarë lokalë).
-
Korrespondenca papale (letrat dhe përgjigjet e Papës Inocenti III) zbulon përpjekjet diplomatike të Demetrit për mbështetje dhe për diskutime të natyrës fetare dhe juridike.
Këto lloje burimesh e bëjnë rekonstruksionin historik të imponuar, por edhe të pasigurt në disa pika: historianët modernë debatojnë për kufijtë e saktë të principatës, natyrën e shkallës së pavarësisë së saj dhe përmasat reale të strukturave administrative. Për pasojë, studimet e mëvonshme (p.sh. historianë si Kristo Frashëri, John Fine etj.) përdorin kombinime të burimeve latine, bizantine dhe arkeologjike për të ndërtuar një panoramë sa më të qëndrueshme.
Arbanon mbeti i ekspozuar ndaj përpjekjeve të fuqive të mëdha rajonale: Venedikut, Serbisë dhe Despotatit të Epirit. Pas Dhimitrit, sundimi u thellua përkohësisht nga lidhje martese dhe transferta të pushtetit (p.sh. lidhjet me familjet e tjera fisnike si Komnenët dhe Kamonat), dhe më vonë pjesë të territorit u përfshinë nën ndikimin e Nikaesë apo të Epirit. Në gjysmën e parë të shek. XIII, pavarësia e plotë e Arbërit do të krizoheshë dhe entiteti do të shpërndahej gradualisht në strukturat e tjera politike të Ballkanit të kohës.
Megjithë kufizimet burimore, Principata e Arbërit është e rëndësishme për disa arsye kryesore:
-
Identiteti: Ajo është dëshmi e hershme e një identiteti politik dhe etnik që lidhet me emrin “Arbanon/Arbër” — një element i rëndësishëm për studimin e formimit të identitetit shqiptar mesjetar.
-
Modeli politik lokal: Tregon sesi princatat lokale në Ballkan përdornin tituj bizantinë, aleanca martese dhe marrëdhënie me Papën/Venedikun për të ruajtur autonominë.
-
Bazë për historiografi: Studimi i Arbërit detyroi historianët shqiptarë dhe të huaj të kombinojnë burime të ndryshme (epigrafi, dokumente latine, kronika bizantine) — dhe kështu ka ndikuar në mënyrën si shkruhet historia mesjetare e Shqipërisë.
-
Georgios Akropolites — The History (kronikat bizantine që përmendin fazat e mëvonshme të Arbanonit).
-
Kristo Frashëri, Historia e Shqipërisë (për panoramë të studimeve shqiptare klasikë).
-
Artikuj për Principatën e Arbanonit (përmbledhje dhe hyrje): Wikipedia — Principality of Arbanon (si pikë nisjeje dhe listim burimesh). (përmbledhje burimore)
-
Artikuj/sajte të specializuar për kalanë e Krujës (për kontekst arkeologjik dhe hapësinor).
Principata e Arbërit përfaqëson një hap të rëndësishëm në historinë mesjetare të shqiptarëve: një përpjekje lokale për të krijuar dhe ruajtur një entitet të pavarur në një mjedis të paqëndrueshëm geopolitik. Megjithëse burimet janë të fragmentuara, kombinimi i inkriptimeve lokale, letrave papale dhe kronikave bizantine na lejon të rindërtojmë një portret të pjesshëm por të rëndësishëm të asaj periudhe — me Dhimitër Progoni si figurën që e çoi principatën në kulmin e saj.
