Kosovë|1943: Ushtarët gjermanë ulur pranë sofrës në një odë diku në një fshat të Kosovës, meqë shihet edhe Xhafer Deva – besohet diku në Mitrovicë.
Kosovë, 1943: Një fotografi që flet – ushtarët gjermanë në një odë shqiptare dhe prania e Xhafer Devës
Një fotografi e vitit 1943, e realizuar diku në Kosovë, paraqet një skenë që sot ngjall interes historik dhe debat: disa ushtarë gjermanë të ulur pranë sofrës në një odë tradicionale shqiptare. Në sfondin e asaj pamjeje të thjeshtë, por domethënëse, besohet se shihet edhe figura e Xhafer Deva, një nga personazhet më të diskutueshme të periudhës së Luftës së Dytë Botërore në Kosovë. Sipas burimeve dhe dëshmive, fotografia mendohet të jetë realizuar në zonën e Mitrovicës.
Viti 1943 shënon një kthesë të rëndësishme në zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore në Ballkan. Pas kapitullimit të Italisë fashiste në shtator të atij viti, kontrollin mbi territore të ndryshme shqiptare, përfshirë Kosovën, e mori Gjermania naziste. Prania e trupave gjermane në qytete dhe fshatra u bë pjesë e përditshmërisë së kohës.
Në këtë realitet të ri politik e ushtarak, figura të caktuara shqiptare morën role administrative apo politike në bashkëpunim me autoritetet gjermane. Një ndër ta ishte Xhafer Deva, i cili në atë periudhë u bë Ministër i Brendshëm në qeverinë shqiptare të kohës.
Pamja e ushtarëve të huaj të ulur në një odë shqiptare krijon një kontrast të fortë simbolik. Oda, si institucion tradicional, ka qenë historikisht vend i burrave, i kuvendeve, i bisedave dhe i mikpritjes. Ajo përfaqëson kodin e nderit dhe traditës në shoqërinë shqiptare.
Në këtë fotografi, oda shndërrohet në një hapësirë ku takohen kultura të ndryshme dhe interesa politike të kohës së luftës. Ushtarët gjermanë të ulur pranë sofrës tregojnë jo vetëm praninë ushtarake, por edhe marrëdhëniet e ndërlikuara që u krijuan në rrethana okupimi.
Prania e mundshme e Xhafer Devës në këtë fotografi e bën edhe më të rëndësishme dokumentin vizual. Ai mbetet një figurë e debatueshme në historiografinë shqiptare: për disa, administrator i kohës që veproi në rrethana të vështira; për të tjerë, bashkëpunëtor i pushtuesit gjerman.
Roli i tij në zhvillimet e viteve 1943–1944 në Kosovë dhe më gjerë vazhdon të jetë objekt studimesh, polemikash dhe interpretimesh të ndryshme. Fotografi të tilla shërbejnë si dëshmi vizuale që ndihmojnë në ndërtimin e mozaikut historik të asaj periudhe.
Një imazh që sfidon kujtesën kolektive
Fotografia e vitit 1943 nuk është thjesht një moment i ngrirë në kohë. Ajo përfaqëson një kapitull të ndërlikuar të historisë së Kosovës, ku pushtimi, politika dhe tradita ndërthuren në mënyrë të pazakontë.
Pamje të tilla na rikujtojnë se historia nuk është bardh e zi. Ajo përbëhet nga zgjedhje të vështira, rrethana të imponuara dhe figura që mbeten mes lavdërimit dhe kritikës.
Në fund, kjo fotografi mbetet një dëshmi e heshtur e vitit 1943 – një dritare e vogël në një kohë të trazuar, kur në odat shqiptare diskutoheshin jo vetëm çështje nderi e tradite, por edhe fatet politike të një vendi në mes të luftës botërore. /Trungu & InforCulture
