Nga – Dardan Hoti
Në një kohë kur gjuha po bëhet gjithnjë e më teknike, më e ftohtë dhe gjithnjë e më e shkëputur nga përvoja njerëzore, shqipja vazhdon të ruajë diçka të rrallë: aftësinë për të menduar përmes trupit. Kjo nuk është metaforë poetike. Është një fakt gjuhësor dhe kulturor. Mjafton të ndalemi te një fjalë e vetme – “krye” – për të kuptuar se shqipja nuk është vetëm një mjet komunikimi, por një mënyrë e të kuptuarit të botës. Në shumicën e gjuhëve moderne, “koka” është thjesht një pjesë e trupit.
Në shqip, krye është diçka krejt tjetër: është fillimi, drejtimi, përgjegjësia, burimi i rendit. Ne nuk themi thjesht “udhëheqës”, por kryetar. Nuk themi “fillim”, por krye. Nuk themi “përfundim”, por e kam krye punën. Dhe këtu qëndron thelbi. Kur një shqiptar thotë “e kam krye punën”, ai nuk thotë thjesht se puna ka mbaruar. Ai thotë se puna ka arritur formën e vet të plotë, se është përmbushur, se ka marrë kuptim. Nuk është fund mekanik, por përmbushje.
Është një mënyrë të menduari që nuk mat kohën me orë, por me përmbajtje. Kjo është arsyeja pse shumë studiues e shohin shqipen si një gjuhë që ende mendon ontologjikisht – pra, që nuk i ndan fjalët nga qenia, as mendimin nga trupi. Në tekstet më të vjetra shqipe, kjo del qartë. Në Mesharin e Gjon Buzukut, Krishti quhet “kry i kishës”. Jo kokë, jo udhëheqës, por kry – burim, drejtim, qendër kuptimi.
Te Pjetër Bogdani, “kry” është rendi i botës dhe burimi i urtisë. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, “krye” është ai që mban përgjegjësi, ai që e mban shtëpinë, ai që përfaqëson nderin. Në të gjitha këto raste, fjala nuk është metaforë. Është strukturë mendimi. Filozofë si Heidegger apo Merleau-Ponty kanë folur për faktin se njeriu nuk mendon vetëm me mendje, por me trupin e tij, me pozicionin që ka në botë. Shqipja e ka ruajtur këtë të vërtetë në vetë gjuhën e saj. Ajo nuk e ka ndarë mendimin nga trupi, as kuptimin nga veprimi.
Kjo shihet edhe në fjalë të tjera: zemra nuk është vetëm organ, por vendi i ndjenjës dhe vendimit; barku nuk është vetëm trup, por barrë, jetë, fillim; fjala nuk është tingull, por besë. Në këtë kuptim, shqipja është një gjuhë e vjetër jo sepse ka dokumente të hershme, por sepse ruan një mënyrë shumë të hershme të të menduarit.
Ajo vjen nga një botë ku fjala kishte peshë, ku veprimi kishte përgjegjësi, dhe ku kuptimi nuk ishte abstrakt, por i mishëruar. Në një epokë kur gjithçka po bëhet gjithnjë e më virtuale, gjithnjë e më e shpejtë dhe gjithnjë e më e zbrazët nga kuptimi, shqipja na kujton diçka thelbësore: se gjuha nuk është vetëm për të folur, por për të qenë. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, ajo ende nuk e ka humbur kryen. /Trungu & InforCulture
