Luftëtari shqiptar në pikturën e Carl Haag, midis ikonografisë, identitetit dhe historisë së përthyer

Në pikturën “Luftëtar shqiptar” me fustanellë, në Greqi, 1830, realizuar në vitin 1861 nga piktori bavarez Carl Haag (1820–1915), arti shndërrohet në një formë dëshmie historike, ku figura individuale tejkalon vetveten për t’u bërë bartëse e një identiteti kolektiv. Vepra, e njohur herë si “Luftëtari grek” e herë si “Luftëtari shqiptar”, pasqyron jo një paqartësi ikonografike të artistit, por një realitet historik kompleks, ku kufijtë etnikë, kulturorë dhe politikë në Ballkanin osman ishin shpesh të lëvizshëm dhe të ndërthurur.

Figura e paraqitur i përket tipologjisë së Armatoloi-ve, formacioneve ushtarake të parregullta, kryesisht të krishtera, të autorizuara nga administrata osmane për të ruajtur rendin dhe për të zbatuar autoritetin e sulltanit në territore të vështira për t’u qeverisur. Armatolikitë u krijuan që në shekullin XV në zona malore dhe problematike, si Agrafa e Thesalisë apo rajonet e Greqisë veriore, ku pushteti qendror ishte më shumë formal sesa real. Në këto hapësira, ligji dhe rendi nuk buronin nga institucionet, por nga arma, zakoni dhe autoriteti personal.

Me kalimin e kohës, rolet e armatoloi dhe klephtes u bënë gjithnjë e më të paqarta. Të njëjtët burra mund të shfaqeshin herë si mbrojtës të rendit osman e herë si rebelë kundër tij, duke ndryshuar aleanca sipas rrethanave politike dhe interesave lokale. Kjo ambiguitet funksional është thelbësor për të kuptuar figurën që Haag ka zgjedhur të paraqesë, një luftëtar që ecën mbi vijën e hollë mes ligjit dhe kryengritjes, mes autoritetit dhe autonomisë.

Në këtë kuptim, piktura nuk është një portret individual, por një arketip historik. Luftëtari shfaqet në lëvizje, me trupin e tendosur përpara, me armët gati, me shikimin e drejtuar nga horizonti, një horizont që sugjeron jo vetëm hapësirë gjeografike, por edhe pasiguri politike dhe ekzistenciale. Ai nuk pozon për shikuesin; ai ecën në kohë, duke mbartur mbi vete peshën e një bote në transformim.

Vëmendja e artistit ndaj detajeve etnografike është e qëllimshme dhe domethënëse. Fustanella, brezi i gjerë, armët e ftohta dhe të zjarrit, mënyra e mbajtjes së trupit dhe ceremonialiteti i veshjes formojnë një ansambël simbolik, ku çdo element flet për statusin, funksionin dhe identitetin e luftëtarit. Këto nuk janë thjesht aksesorë folklorikë, por shenja të një kodi shoqëror, ku nderi, autoriteti dhe përkatësia shprehen vizualisht.

Shumë prej këtyre elementeve, sot të zbehura ose të humbura në rrjedhën e kohës, dëshmojnë për një botë ku veshja dhe arma ishin gjuhë po aq të forta sa fjala. Luftëtari i Haag nuk është një “dalëzotës” i fatit të tij, por një përfaqësues i një strukture shoqërore dhe kulturore, ku individi ishte i pandashëm nga komuniteti dhe tradita.

Pikërisht këtu qëndron edhe thelbi i debatit mbi identitetin e figurës, shqiptar apo grek? Në realitetin osman të shekujve XVIII–XIX, një ndarje e tillë shpesh është artificiale. Shumë nga armatoloi ishin shqiptarë nga prejardhja, që vepronin në territore greke dhe kontribuan më pas në Lëvizjen për Pavarësinë Greke, duke sjellë me vete kodin e tyre luftarak, veshjen dhe zakonet. Prandaj, piktura e Haag mund të lexohet si një evidencë e dyfishtë, e luftëtarit ballkanik në përgjithësi dhe e shqiptarit në veçanti, si pjesë integrale e këtij realiteti historik.

Carl Haag, me syrin e tij prej vëzhguesi të huaj, por të ndjeshëm ndaj kulturave të tjera, arrin të fiksojë në telajo një figurë që sot lexohet njëkohësisht si vepër arti dhe si dokument vizual. Ngarkesa e elementeve të etnosit nuk është rastësore, por e menduar për të ruajtur kujtesën e një identiteti që rrezikonte të humbiste në procesin e modernizimit dhe shtetformimit.

Në fund, “Luftëtari shqiptar” i Carl Haag mbetet një figurë liminale, midis rendit dhe kaosit, midis perandorisë dhe kombit, midis historisë së shkruar dhe asaj të pikturuar. Një figurë që nuk i përket vetëm së kaluarës, por vazhdon të flasë për mënyrën se si identitetet formësohen, përthithen dhe mbijetojnë përmes artit.

Përgatiti:
Albert Vataj

https://www.facebook.com/albert.vataj/posts/luft%C3%ABtari-shqiptar-n%C3%AB-piktur%C3%ABn-e-carl-haag-midis-ikonografis%C3%AB-identitetit-dhe-hi/10240168411258960/