<div id="reklama-170x600">
    <script type="text/javascript">
        window.ANConfig = window.ANConfig || {};
        window.ANConfig.placements = window.ANConfig.placements || [];

        window.ANConfig.placements.push({
            adUnitId: 'reklama-170x600',
            propertyId: '104390',
            placementId: '840783',
            data: {
            },
            onLoad: function (adUnitId) {
                console.log('1', adUnitId);
            },
            onFail: function (adUnitId) {
                console.log('0', adUnitId);
                //fallback code
            },
        });

        (function () {
            if (!document.getElementById('ap-js')) {
                var ver = new Date().toISOString().split(':')[0].replace(/\D/g,'');
                var apjs = document.createElement("script");
                apjs.type = "text/javascript";
                apjs.async = true;
                apjs.setAttribute('id', 'ap-js');
                apjs.src = "https://central.gjirafa.com/js/ap-gjanout.js?v=" + ver;
                document.head.append(apjs);
            }
        })();
     </script>
</div>

Categories: HISTORI/ARKEOLOGJI

Shqiptarët” në veprën “Nga Kosova në Detin e Kaltër” të Branislav Nushiqit

Analizë e zgjeruar e Kapitullit VIII “Shqiptarët” në veprën “Nga Kosova në Detin e Kaltër” të Branislav Nushiqit

Në këtë udhëtim, Nushiqi kalon nëpër Kosovë, Dukagjin, Shqipërinë e Veriut dhe viset përreth, duke përshkruar me një sy të mprehtë shoqërinë, popullin dhe kulturënshqiptare. Kapitulli VIII, me titull “Shqiptarët”, është më igjati dhe më i rëndësishmi i gjithë veprës, sepse autoripërpiqet të japë një përshkrim të plotë historik, etnografikdhe antropologjik të shqiptarëve — një vështrim që përkohën përfaqëson një moment të rrallë të objektivitetitballkanik.

Në një periudhë kur propaganda e qarqeve akademike dhepolitike serbe mohon ekzistencën e shqiptarëve jashtëkufijve të Shqipërisë londineze dhe i trajton si “ardhacakëtë vonshëm”, Nushiqi guxon të deklarojë qartë se shqiptarëtjanë “banorë autoktonë” që “nën të gjitha sundimet kanëruajtur tipin dhe karakterin e vet” (Nushiq, f. 63). Kjo e bënkëtë kapitull të veçantë në letërsinë sllave të shek. XIX: njëvështrim i brendshëm, por i paindoktrinuar, ndaj një populliqë për shumë bashkëkohës të tij ishte ende “terra incognita”.

Shqiptarët si popull autokton dhe pasardhës i ilirëve

Në fillim të kapitullit, Nušić thekson: “Nga bregu i majtë iDrinit të Zi deri në perëndim drejt detit Adriatik e Jon prejkohësh banojnë shqiptarët.” Ky përkufizim hapësinor ështëi rëndësishëm sepse përfshin pothuajse të gjithë territorin e sotëm shqiptar, Kosovën, Dukagjinin dhe pjesë tëSanxhakut – pra, një shtrirje etnike shumë më të gjerë se ajo që pranonin autorët serbë të kohës. Ai përmendautoktoninë e shqiptarëve dhe lidhjen e tyre me ilirët dhepellazgët, duke u mbështetur në autorët europianë si Johann Georg von Hahn, të cilin e citon për ndarjen midis gegëvedhe toskëve, me kufirin natyror në lumin Shkumbin.

Në mënyrë befasuese për një diplomat serb, Nušić shfaqnjohuri të thellë për teoritë e etnogjenezës shqiptare, duke përmendur edhe versionet që i lidhin shqiptarët me Kaukazin apo me fenikasit – por i hedh poshtë si tëpabazuara, duke i konsideruar “spekulative”. Në këtëmënyrë, ai i afrohet një qëndrimi proto-akademik, i cili e pranon lashtësinë e elementit shqiptar në Ballkan si fakt tëpadiskutueshëm.

Etnonimia dhe kuptimi i emrit “Shqiptar”

Në vijim, Nušić analizon me hollësi etimologjinë e emrit“shqiptar”, duke dalluar qartë midis emërtimeve të huaja(Arbanas, Arnaut, Albanenses, Arvanit) dhe autodefinimittë vetë shqiptarëve. Ai vëren se termi “shqiptar” lidhet me fjalën “shqiponjë”, duke e interpretuar si simbol krenariedhe lirie. Ky shpjegim popullor e ka befasuar autorin, i cilime simpati e përshkruan si shenjë të “karakterit malësordhe krenar” të këtij populli.

Në mënyrë interesante, Nušić kupton edhe procesingjuhësor të transformimit të emrit “Arban” në “Arnavut”, përmes ndërmjetësimit grek dhe turk – një analizë qëtregon njohjen e mirë të burimeve historike dhe gjuhësoreosmane. Ai vëren se termi “Arbania” përmendet edhe nëKartën e Stefan Nemanjës, çka dëshmon për ekzistencën e hershme të shqiptarëve në dokumentet mesjetare serbe. Ky kapitull e paraqet autorin si njohës të strukturës etnike tëBallkanit, që nuk i bie pre miteve nacionaliste, por kërkonnjë shpjegim racional dhe gjuhësor të realiteteve etnike.

Organizimi fisnor dhe struktura shoqërore e shqiptarëve

Në pjesën qendrore të kapitullit, Nušić zhvillon një analizëtë gjatë mbi organizimin fisnor (tribal) të shqiptarëve, tëcilin e quan “forma më e lashtë e jetës shoqërore nëBallkan”. Ai rendit 34 fise, por shpjegon se këto në faktjanë “vëllazëri të mëdha”, që dalin nga shtatë fise bazë: Krasniqi, Gashi, Shala, Hoti, Kastrati, Kelmendi dheBerisha.

Për secilin prej këtyre fiseve, ai jep një përshkrim tëhollësishëm të vendbanimeve, numrit të familjeve, besimitfetar dhe karakteristikave morale. Ai përmend legjendat e lidhjes së tyre me fiset malazeze (si Vasojeviqët dhePiperët), duke treguar për marrëdhënie të lashta gjaku e toke ndërmjet shqiptarëve dhe sllavëve të jugut. Në këtëkuptim, Nušić është një nga të parët që përmend në mënyrëtë qartë ndërthurjen gjenetike dhe kulturore të popullsisë nëzonat kufitare, çka përbën një dëshmi me vlerë historike.

Autori njeh edhe sistemin e barjakëve, të cilin e quan“institucion politik dhe ushtarak” që u zhvillua gjatësundimit osman, dhe që përfaqësonte njësinë e organizimitterritorial të shqiptarëve. Këto barjakë, sipas tij, ishin “nëpërputhje me kufijtë e krahinave të vjetra serbe”, çkadëshmon për përpjekjen e tij për të gjetur kontinuitetinhistorik ndërmjet shtresave etnike dhe administrative.

Krena, pleqtë dhe Ligji i Lekë Dukagjinit

Një pjesë veçanërisht e rëndësishme e kapitullit i kushtohetstrukturës së pushtetit brenda fisit shqiptar. Nušićpërshkruan me saktësi funksionin e krenës (kryetarit tëfisit), të pleqësisë, dhe të institucioneve të vetërregullimitshoqëror. Ai thekson se krena është “gjykatës, komandantdhe ruajtës i ligjit të zakoneve”, ndërsa pleqtë përbëjnë njëlloj gjykate tradicionale që mund të dënojë edhe me “djegietë shtëpisë dhe përjashtim nga fisi” – përshkrim që përkonsaktësisht me normat e Kanunit të Lekë Dukagjinit.

Në një pasazh të thellë konceptual, Nušić shpjegon se kyligj, të cilin e quan “Leks-kanon”, është ligj i pashkruar qëpërcillet brez pas brezi dhe se “nuk krijon zakone, porburon prej zakoneve”, duke e vendosur kështu Kanunin nëhierarkinë klasike të burimeve të së drejtës zakonore. Ky është një nga përshkrimet më të hershme të saktë tëKanunit në literaturën serbe dhe evropiane.

Jeta dhe karakteri i shqiptarëve

Në pjesën përmbyllëse të kapitullit, Nushiqi kalon ngaanaliza institucionale në përshkrimin antropologjik e psikologjik të karakterit shqiptar. Ai e sheh shqiptarin sifigurë të dyfishtë: krenar dhe impulsiv, por edhe tëndershëm dhe të lidhur me nderin. Ai shkruan: “Të vrasëshnuk është mëkat, por të mos hakmerresh është turpi më imadh.”

Kjo frazë sintetizon filozofinë e nderit dhe gjakmarrjes, e cila për autorin përfaqëson jo thjesht dhunë, por një sistemmoral që garanton ekuilibrin shoqëror në mungesë tështetit. Përmes shembujve të shumtë nga Drenica, Prizrenidhe Hasit, ai dokumenton rastet e pajtimeve, faljeve dhe“gjyqeve të Islahatit”, duke përshkruar me saktësi procesine faljes së gjakut dhe pasojat e tij morale.

Përshkrimi i mikpritjes shqiptare është ndër më pozitivët nëgjithë veprën: miku quhet “zot i shtëpisë”, pragu i shtëpisëështë “i shenjtë”, dhe “madje edhe armiku më i madh nukmund të preket brenda saj”. Kjo dëshmi e Nušićit është e çmuar për antropologjinë kulturore, sepse e vendosmikpritjen në të njëjtin nivel me sistemin e besës dhe tënderit.

Sa i përket gruas shqiptare, autori thekson se ajo “gëzonrespekt të veçantë” dhe se nuk i ndodh asgjë e keqe nëmale. Ai përmend shembuj kur gratë ndalin gjakmarrjen, shërbejnë si ndërmjetëse ose shpëtojnë armiq, duke përmbysur stereotipin oriental të “gruas së nënshtruar”. Këto vëzhgime tregojnë se Nušić i afrohet vëzhgimit tëdrejtpërdrejtë etnografik – një risi për udhëpërshkrimet e kohës.

Mes humanizmit dhe paragjykimit

Megjithëse në disa raste autori bie në stereotipe tipike tëshek. XIX – kur i quan shqiptarët “përtacë”, “të dhunshëm” apo “të prirur për hakmarrje” – ai vetë e zbut këtëparagjykim me përfundimin: “Ata që kanë shkruar përshqiptarët, nuk i kanë njohur mirë… ky popull ka mbeturpër ne një tokë e panjohur.”

Ky është një vetëdijësim i rrallë për një autor ballkanik tëkohës, që pranon kufijtë e perceptimit të vet kulturor. Nëvend të mohimit, Nušić përpiqet të kuptojë, dhe kjo e vendos atë në një traditë të rrallë të humanizmit kritikballkanik, përkrah autorëve si Spiridon Gopçeviq dhe mëvonë Edith Durham.

Përfundim

Kapitulli “Shqiptarët” në veprën “Nga Kosova në Detin e Kaltër” është një nga përshkrimet më të rëndësishmeetnografike të fund shekullit XIX mbi shqiptarët, e shkruarnga një autor jo shqiptar. Në një kohë kur historiografiaserbe po ndërtonte mitin e “tokave të shenjta të Rashkës”, Nushiqi shkruante me guxim se shqiptarët janë popullautokton, me një organizim të lashtë fisnor dhe me njësistem të drejtësisë zakonore që “nuk lind nga ligjet, por ilind ligjet”. Ky vëzhgim e bën Nushiqin më shumë se njëshkrimtar udhëtimesh: ai është një dëshmitar i një realitetitë pandikuar nga nacionalizmat e kohës, dhe për këtë arsyekapitulli i tij “Shqiptarët” mbetet një burim ipazëvendësueshëm për studimin historik, etnologjik dhekulturor të popullsisë shqiptare në Kosovë dhe Sanxhak.

Përkthimi Naile Mala, adaptimi Ismet Azizi

Branislav Nušić, *Nga Kosova në Detin e Kaltër*, përkthim shqip nga origjinali serbisht, botim dokumentar, f. 63–79.

admin admin