Sanxhaku në studimin e Daut Dautit mbi çështjen shqiptare

Teza e doktoraturës e historianit shqiptar Daut Dauti (1960-2026) sjell një këndvështrim britanik mbi zhvillimet e viteve 1876-1914, ku Sanxhaku shfaqet si pjesë e rëndësishme e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës, Perandorisë Osmane dhe projekteve territoriale ballkanike.

Nga: Ismet Azizi

Të kujtosh një historian do të thotë edhe t’i rikthehesh veprës së tij: pyetjeve që ka shtruar, dokumenteve që ka hulumtuar dhe mundësive që u ka hapur studiuesve të tjerë. Në kujtim të Daut Dautit, sjell në vëmendjen e lexuesve një nga kontributet e tij shkencore: doktoratën Britain, the Albanian Question and the Demise of the Ottoman Empire, 1876–1914 [Britania, çështja shqiptare dhe fundi i Perandorisë Osmane, 1876-1914] në Universitetin e Lidsit.

Megjithëse në qendër të studimit është politika britanike ndaj çështjes shqiptare, në të trajtohet edhe Sanxhaku. Për lexuesit dhe studiuesit e kësaj krahine, vepra ofron material për të kuptuar pozitën e saj ndërkombëtare, lidhjet me Kosovën dhe përfshirjen në projektet e zgjerimit të shteteve fqinje.

Në trajtimin e Kongresit të Berlinit, Dauti ndalet te pozita strategjike e Sanxhakut të Novi Pazarit. Ai shpjegon se prania ushtarake austro-hungareze bashkëjetonte me ruajtjen e sovranitetit dhe të administrimit osman. Kjo pozitë e ndërmjetme e vendoste krahinën në qendër të interesave që lidhnin Bosnjën, Kosovën dhe drejtimet e komunikimit për në Selanik.

Edhe projektet hekurudhore përmes Sanxhakut marrin kuptim brenda kësaj gare. Në studim, ato shfaqen si pjesë e rivalitetit ndërmjet fuqive dhe e shqetësimeve të akterëve vendorë për ndërhyrje të huaja.

Ky këndvështrim ndihmon që historia e Sanxhakut të lexohet përtej kufijve të sotëm: si histori e një hapësire me lidhje administrative, ekonomike dhe politike më të gjera.

Një nga pjesët më domethënëse të tezës është paraqitja e synimeve të diplomacisë serbe për Sanxhakun përpara Luftës së Parë Ballkanike.

Në faqen 193, Dauti i referohet raportit të ambasadorit britanik në Vjenë, Cartwright, drejtuar Edward Greyt më 17 gusht 1909. Sipas paraqitjes së autorit, [kryeministri serb Milan] Milovanovići kërkonte pëlqimin e Austro-Hungarisë për kalimin e Sanxhakut dhe të një brezi territorial drejt detit nën Serbi.

Kjo dëshmi ka rëndësi sepse e vendos Sanxhakun brenda projekteve territoriale që i paraprinë luftës. Ajo tregon një synim diplomatik dhe përpjekjen për të siguruar mbështetje ndërkombëtare, pa dëshmuar vetvetiu se ishte arritur një marrëveshje.

Në trajtimin e vitit 1912, Dauti sjell edhe pretendimet serbe që iu paraqitën diplomacisë britanike, ku përmendeshin Vilajeti i Kosovës, Sanxhaku i Novi Pazarit dhe territore të tjera. Nga analiza e tij del se ruajtja e ekuilibrit ndërmjet Fuqive të Mëdha shpesh merrte përparësi ndaj kërkesave të popullsive vendore.

Me interes të veçantë është pjesa kushtuar Aubrey Herbertit, politikanit dhe veprimtarit britanik të angazhuar për çështjen shqiptare.

Në faqen 256, Dauti trajton udhëtimin e tij të vitit 1912 dhe artikullin e botuar në Morning Post më 19 shtator, me titull From Novi Bazar to Uskub – in the Albanian Borderland, mbi rrugën nga Novi Pazari drejt Shkupit.

Ky material tregon se rajoni i Novi Pazarit hynte në vështrimin e një vëzhguesi britanik që ndiqte zhvillimet shqiptare dhe ballkanike. Për hulumtimet mbi marrëdhëniet Kosovë-Sanxhak, ai përbën një pikënisje të vlefshme për kërkime të mëtejshme.

Përshkrimi i Herbertit duhet lexuar në kontekstin e udhëtimit dhe të angazhimit të tij politik. Ai dëshmon një perceptim të kohës; përbërja etnike e vendbanimeve kërkon burime të tjera të posaçme.

Një çështje që përshkon veprën është ndikimi i përkatësisë fetare në mënyrën si qarqe britanike i shihnin popujt e Ballkanit.

Sipas Dautit, një pjesë e opinionit liberal britanik e kuptonte çështjen ballkanike kryesisht si çlirim të popujve të krishterë nga sundimi osman. Shqiptarët, me shumicë myslimane dhe me përbërje shumëfetare, nuk përshtateshin lehtë me këtë përfytyrim.

Kjo analizë ofron pyetje të rëndësishme edhe për historinë e Sanxhakut: si identifikoheshin popullsitë myslimane në dokumentet diplomatike, kur feja zëvendësonte gjuhën ose kombësinë në përshkrimin e tyre dhe si ndikonte kjo në trajtimin politik që merrnin.

Studimi i Daut Dautit nuk është monografi për Sanxhakun. Kontributi i tij për historinë e kësaj krahine qëndron te vendosja e saj në një kuadër më të gjerë diplomatik dhe te drejtimi i studiuesit drejt raporteve konsullore, korrespondencës politike dhe shtypit britanik.

Duke ia rikujtuar lexuesit këtë vepër, nderojmë njëkohësisht autorin dhe punën kërkimore që ai ka lënë. Për studiuesit e Sanxhakut, Kosovës dhe marrëdhënieve shqiptaro-ballkanike, ajo mbetet një burim referimi që meriton lexim, diskutim dhe vijim me kërkime të reja.