Në histori ka dokumente që nuk janë thjesht letra lufte, por programe politike të shkruara me pasoja konkrete në terren. Një prej tyre janë të ashtuquajturat “Instruksione” të 20 dhjetorit 1941, dokument që lidhet me komandën çetnike dhe që përmend drejtpërdrejt hapësirën e Sanxhakut. Si u kap ky dokument? Si u bë publik? Dhe pse vazhdon të jetë i rëndësishëm edhe sot?
Në fund të vitit 1941, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, u hartua një dokument që sot njihet si “Instruksionet” e 20 dhjetorit 1941. Ky tekst, që i atribuohet udhëheqësit çetnik Draža Mihailović dhe u drejtohej komandantëve Pavle Đurišić dhe Đorđe Lašić, përmbante udhëzime që – sipas interpretimit të shumicës së studiuesve – parashihnin spastrimin etnik të pakicave kombëtare dhe të ashtuquajturve “elementë jo-nacionalë”: boshnjakë, kroatë, shqiptarë dhe të tjerë.
Dokumenti doli në dritë në fund të shkurtit 1942, kur në zonën e Sjenicës u kapën persona të armatosur që bartnin urdhra për komandantët çetnikë në Mal të Zi dhe Sanxhak. Sipas dëshmive të kohës, dokumenti u gjet në xhepin e brendshëm të një oficeri rezervë dhe u dorëzua strukturave lokale.
Nga Sjenica, dokumenti mori një rrugë të shpejtë: më 1 mars 1942 u dërgua përmes Novi Pazarit dhe Kosovës drejt Tiranës, ku u përkthye. Pak javë më vonë, përmbajtja e tij u publikua në gazetën “Tomori”, duke e bërë tekstin pjesë të debatit publik të kohës.
Pikat më të diskutueshme të dokumentit flisnin për krijimin e një Jugosllavie të re me dominim serb, riorganizim territorial dhe eliminimin e pakicave jo-serbe. Sanxhaku përmendej drejtpërdrejt në kontekstin e këtyre synimeve.
Pas publikimit, “Instruksionet” u përdorën edhe në propagandën e kohës, u gjetën në dosje të administratave të ndryshme (përfshirë struktura gjermane dhe të NDH-së) dhe më pas u përfshinë në përmbledhje dokumentesh pas luftës.
Për Sanxhakun, ky dokument nuk është thjesht tekst polemik. Ai përbën pjesë të sfondit ideologjik të dhunës që shpërtheu në vitet 1942–1943. Kuptimi i tij ndihmon për të kuptuar se tragjeditë e atyre viteve nuk lindën në zbrazëti, por në një klimë ku projekte të tilla qarkullonin në formë të shkruar.