<div id="reklama-170x600">
    <script type="text/javascript">
        window.ANConfig = window.ANConfig || {};
        window.ANConfig.placements = window.ANConfig.placements || [];

        window.ANConfig.placements.push({
            adUnitId: 'reklama-170x600',
            propertyId: '104390',
            placementId: '840783',
            data: {
            },
            onLoad: function (adUnitId) {
                console.log('1', adUnitId);
            },
            onFail: function (adUnitId) {
                console.log('0', adUnitId);
                //fallback code
            },
        });

        (function () {
            if (!document.getElementById('ap-js')) {
                var ver = new Date().toISOString().split(':')[0].replace(/\D/g,'');
                var apjs = document.createElement("script");
                apjs.type = "text/javascript";
                apjs.async = true;
                apjs.setAttribute('id', 'ap-js');
                apjs.src = "https://central.gjirafa.com/js/ap-gjanout.js?v=" + ver;
                document.head.append(apjs);
            }
        })();
     </script>
</div>

Categories: KULTURË

Dhëmbi që kujton: dhimbja, gjuha dhe memoria e thellë e shqipes

Mbi origjinën trupore të kuptimit dhe ruajtjen e strukturave semantike arkaike

Abstrakt

Ky artikull shqyrton marrëdhënien etimologjike dhe konceptuale ndërmjet fjalëve dhëmb dhe dhimbje në gjuhën shqipe, duke argumentuar se kjo vazhdimësi semantike përfaqëson një rast të rrallë të ruajtjes së thellë të trashëgimisë indo-evropiane. Përtej etimologjisë, studimi e vendos këtë marrëdhënie në kontekstin e teorive të njohjes së mishëruar (embodied cognition), semantikës historike dhe rolit të gjuhës si depozitë e përvojës parakonceptuale njerëzore. Rasti i shqipes paraqitet si dëshmi se disa gjuhë ruajnë jo vetëm forma leksikore, por edhe mënyra arkaike të perceptimit të botës, të rrënjosura në përvojën trupore.

1. Gjuha para abstraksionit

Në shumicën e gjuhëve moderne, marrëdhënia midis organeve trupore dhe ndjesive është shkëputur konceptualisht. Dhimbja është shndërruar në një kategori abstrakte, e ndarë nga burimi fizik i saj. Në shqip, megjithatë, një logjikë më e vjetër vazhdon të jetojë: fjala dhimbje mbetet e lidhur drejtpërdrejt me dhëmbin, duke formuar një çift leksikor që i reziston abstraktizimit tipik të fazave të mëvonshme të gjuhës.
Kjo vazhdimësi ngre një pyetje thelbësore: a është e mundur që disa gjuhë të ruajnë gjurmë të një faze parakonceptuale të mendimit njerëzor, ku kuptimi buronte drejtpërdrejt nga përvoja trupore dhe jo nga kategorizimi racional?
Rasti i shqipes sugjeron se po.

2. Etimologjia dhe thellësia kohore

Si dhëmb ashtu edhe dhimbje lidhen me një rrënjë proto-indo-evropiane të rindërtuar si *dembh- / *dhebh-, e cila shpreh veprime si “të shposh”, “të therësh”, “të shkaktosh dhimbje” (Pokorny 1959; Mallory & Adams 2006).

Ndryshe nga shumica e gjuhëve indo-evropiane, shqipja ka ruajtur një lidhje të drejtpërdrejtë midis kuptimit konkret (organi) dhe atij përjetimor (ndjesia). Në latinisht, për shembull, dens dhe dolor janë terma të ndarë; po kështu në gjuhët gjermanike dhe sllave. Edhe në greqishten e vjetër, ku ekziston një afërsi fonetike midis odous dhe odýnē, lidhja semantike është zbehur. Shqipja, përkundrazi, ruan një unitet të rrallë midis trupit dhe përvojës.

3. Dhimbja si koncept i mishëruar

Ky fenomen përputhet ngushtë me teoritë e njohjes së mishëruar, sipas të cilave konceptet njerëzore lindin nga përvoja fizike dhe jo nga abstraksione të ndara nga trupi (Lakoff & Johnson 1980).

Dhëmbi zë një vend të veçantë në përvojën njerëzore: ndryshe nga organet e tjera të brendshme, ai bëhet i ndjeshëm në mënyrë të menjëhershme dhe shpesh të padurueshme. Dhimbja e dhëmbit është një nga format më të drejtpërdrejta dhe universale të vuajtjes, e përjetuar pa nevojën e ndërmjetësimit konceptual.

Në këtë kuptim, është e kuptueshme që komunitetet e hershme njerëzore ta kenë konceptuar dhimbjen përmes dhëmbit. Shqipja ruan pikërisht këtë lidhje të lashtë: dhimbja si diçka që “shpon”, “kafshon”, “dhemb”.

4. Gjuha si arkiv antropologjik

Nga kjo perspektivë, gjuha nuk është vetëm një sistem shenjash, por një arkiv i përvojës njerëzore. Shqipja, në mënyrë të veçantë, duket se ruan shtresa semantike që i paraprijnë ndarjes midis trupit dhe mendimit abstrakt.

Në këtë gjuhë: përvoja trupore paraprin konceptin, ndjesia paraprin emërtimin, dhe fjala ruan gjurmën e përjetimit fillestar.

Kjo e bën shqipen një shembull të rrallë të vazhdimësisë semantike në hapësirën indo-evropiane, ku një strukturë kuptimore e lashtë ka mbijetuar pothuajse e pandryshuar për mijëra vjet.

5. Implikime filozofike

Nga një këndvështrim filozofik, ky fenomen sfidon idenë se zhvillimi gjuhësor përkon domosdoshmërisht me progresin konceptual. Përkundrazi, ai sugjeron se disa forma të hershme të të kuptuarit të botës mund të jenë humbur në procesin e abstraksionit modern.
Në këtë kuptim, shqipja ruan një formë njohjeje që është njëkohësisht trupore dhe gjuhësore. Fjala nuk përshkruan dhimbjen – ajo e mban mend atë.
Kjo e afron shqipen me perspektivat fenomenologjike që e shohin kuptimin si të lindur nga përvoja e jetuar, dhe jo nga struktura formale të mendimit.

Marrëdhënia midis dhëmb dhe dhimbje nuk është thjesht një kuriozitet etimologjik. Ajo përfaqëson një dëshmi të rrallë të vazhdimësisë së thellë gjuhësore dhe kulturore, që lidh njeriun modern me përvojën e tij më të hershme trupore.

Nëpërmjet kësaj lidhjeje, shqipja na ofron një dritare drejt një bote ku gjuha, trupi dhe përvoja nuk ishin ende të ndara — një botë ku fjala nuk shpjegonte dhimbjen, por ishte vetë dhimbja.

Referenca

Çabej, E. (1976). Studime etimologjike në fushë të shqipes. Tiranë.
Pokorny, J. (1959). Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern.
Mallory, J. P., & Adams, D. Q. (2006). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
Hamp, E. P. (2000). “On Albanian and Indo-European.” Journal of Indo-European Studies. /Trungu & InforCulture

admin admin