Pse ora ndahet në 12 shifra dhe jo në 10?

 

Ne jetojmë në një botë ku koha është e pranishme në çdo hap të jetës sonë. Çdo takim, çdo udhëtim, çdo pushim kafje gjithçka matet me orë, minuta dhe sekonda. Por a jemi ndalur ndonjëherë të pyesim: pse një ditë ndahet në 24 orë? Pse ora ka 12 shifra? Pse minuta ka 60 sekonda dhe jo 100? Për ne këto ndarje janë “normale”, por në fakt ato janë një trashëgimi e drejtpërdrejtë e një sistemi që lindi më shumë se katër mijë vite më parë, në një qytetërim të lashtë që sot nuk ekziston më – Babiloninë.

Babilonasit dhe sistemi magjik i numrit 60

Rreth vitit 2000 p.e.s., Babilonasit, të vendosur në rajonin e Mesopotamisë (Iraku i sotëm), zhvilluan një sistem matematikor unik: sistemi sexagesimal, i cili kishte bazë numrin 60. Përse 60? Arsyeja nuk ishte thjesht zgjedhje estetike ishte gjenialitet matematikor. Numri 60 ka 12 pjesëtues të ndryshëm (1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60), gjë që e bënte jashtëzakonisht të përshtatshëm për ndarje të sakta. Kjo ishte thelbësore për një shoqëri që matiste tokën për bujqësi, ndante mallrat në tregje dhe planifikonte festat fetare sipas cikleve të hënës dhe yjeve.

Astronomia – shkenca që solli ndarjen në 12

Babilonasit nuk ishin thjesht tregtarë e bujq. Ata ishin astronomë të apasionuar. Në netët e qeta të Mesopotamisë, ata vëzhgonin qiellin dhe shënonin me kujdes lëvizjet e trupave qiellorë. Nga këto vëzhgime, ata zbuluan dy gjëra thelbësore:

1. Viti kishte rreth 12 cikle të plotë të hënës.

2. Dielli, nga lindja në perëndim, kalonte në afërsisht 12 pozicione të dallueshme gjatë ditës.

Këto dy fakte krijuan bazën për ndarjen e ditës në 12 pjesë dhe të natës në 12 pjesë të tjera, duke formuar totalin prej 24 orësh që përdorim ende sot.

Nga Babilonia te Roma e Mesjeta

Sistemi i ndarjes në 12 dhe 60 nuk mbeti vetëm në Babiloni. Ai u përhap nëpërmjet tregtisë dhe pushtimeve. Egjiptianët e lashtë e adoptuan, pastaj grekët dhe romakët e përsosën më tej. Romakët kishin edhe një sistem interesant: gjatë verës, një orë zgjaste më shumë, ndërsa në dimër ishte më e shkurtër, sepse matja bëhej sipas diellit. Kur orët mekanike u shpikën në Evropën Mesjetare, ndarja në 12 shifra ishte tashmë standard. Kjo ishte arsyeja pse prodhuesit e orëve të para vendosën të ruanin këtë model ishte i njohur, i provuar dhe i pranuar nga të gjithë.

Një sistem që sfidon kohën

Në ditët e sotme, teknologjia na lejon të masim kohën me saktësi deri në milionta pjesë të sekondës. Satelitët e sistemit GPS, për shembull, përdorin matje të kohës aq të sakta sa një gabim prej vetëm disa nanosekondash mund të krijojë devijime kilometrike në pozicionimin e hartave. E megjithatë, ne ende përdorim sistemin e lashtë babilonas. Ora jonë ka 12 shifra, dita ka 24 orë, dhe minuta ka 60 sekonda pikërisht siç ishte përcaktuar në Mesopotaminë e lashtë.

Një copëz historie në murin e shtëpisë

Sa herë që shikon orën në mur, në dorë apo në telefon, ti po shikon një artefakt kulturor që ka udhëtuar për mijëra vite nga Babilonia e lashtë deri në ditët tona. Është një kujtesë e heshtur se disa ide janë aq të zgjuara, aq praktike, dhe aq të lidhura me natyrën, sa nuk kanë nevojë të ndryshohen pavarësisht se sa shumë evoluon shoqëria.

Prandaj, herën tjetër që do të shohësh orën dhe ajo do të tregojë “12”, kujto se pas atij numri fshihet një histori që ka udhëtuar për 40 shekuj, duke bashkuar astronominë, matematikën dhe kulturën njerëzore në një mekanizëm të vetëm: kohën.