Dyqind e një vjet më parë u bë beslidhja e shqiptarëve në Greqi

Marko Boçari
( Dyqind e një vjet më parë u bë beslidhja e shqiptarëve në Greqi )
Marko Boçari, u rrit në oborrin e Ali Pashës. Pas një beteje, ndërsa Luani i Janinës, siç e thërrisnin Ali Pashain, po i përgëzonte luftëtarët e tij, Thanas Vaja tha se Boçari ( vëllai i madh i Markos), ishte dalluar si edhe në luftërat e tjera.
Pashai e përgëzoi Boçarin, pastaj pak më tutje pa Markon dhe duke ju drejtuar Thanasit foli buzëgas:

• Ai Boçari atje do hajë shumë koka turqish !
  Aliu e pagëzoi më vonë Markon ” Shqiponja e Samonivës”.
  Marko Boçari ishte i vogël nga shtati dhe i zhdërvjellët. Kishte tipare të rregullta dhe fytyrë të çiltër. Një zbehtësi e lehtë, tok me pamjen e tij melankolike, ia bënte interesante fizionominë.
  Fliste pak dhe mendonte shumë. Dinte të bashkonte aftësinë më të epërme me modestinë më të përzemërt, drejtësinë me ëmbëlsinë më të madhe. I thjeshtë, i matur në të sjella në kohë paqeje, ishte i gjallë e i rrëmbyer në luftë. Dilte i pari përballë rrezikut duke mos marrë kurrë pjesë në plaçkë dhe duke mos u lejuar as dhunën më të vogël shokëve të tij të armëve.
  Ishte njëherësh idhull i ushtarëve dhe i popullit. Dashuria për atdheun ishte pasioni i tij zotërues. Duke flijuar lumturinë e familjes së tij për interesin e vendit, ai nuk ngurroi aspak të derdhte gjakun për Greqinë duke i lënë fëmijët e vet në mëshirën e fatit.
  Jetoi si Aristidhi dhe vdiq si Leonidha.
  Viti 1923 ishte viti i provës së madhe për kryengritësit.
  Shqiptaret në trojet e tyre ne Greqi u sulmuan nga tre pashallare shqiptare. Mustafë Pasha i Shkodres, Omer Pashë Vrioni dhe Ibrahim Pashe Misiri. Të tre në sherbim të turkut osmanlli kundër vëllezërve të tyre. Që atëhere u krijua armiqësia e madhe dhe përçarja.
  Në gusht kur ushtritë e pashallarëve shqiptarë u derdhën në Misollongj dhe synonin Morenë, përpara u doli Boçari me suliotët e shqiptarët e tjerë. Siç e thotë kënga arvanite:
  Veç treqind, por kapedanë,
  Me dyfekë e jataganë.
  Natyrisht Marko e dinte se ishte një luftë vëllavrasëse. Por ndërsa suliotet etj luftonin për lirinë e vendit të tyre, mercenarët e turkut u sillnin robërinë.
  Boçari ndihej i helmuar që do luftonte kundër Mustafë Pashë Bushatit. E thotë kënga:
  Shkodran Pasha vjen ka me mijera vetë,
  Fushës hedh hordhinë e kalit ja zbret.
  Kur dëgjoi Boçari, nuk i erdhi mirë,
  Sulm të hidhur bëri përmbi krejt ushtrinë,
  Një mije preu kur hyri, dy mijë kur doli,
  Si luan luftoi e preu pa numërim,
  Një qen, s’ju tha dora, një shqiptar lëtin,
  Dyfekun e zbrazi mbi Marko Boçarin,
  Ju mbush goja gjak, e ndaloi të parin,
  Dhe me gjuhë bilbili shokët i trimëroi,
  Vetëm për pak dite gjer te mjeku shkoj,
  Mos mendoni keq, unë fjalën ju jap,
  Do kthehem trima, e do ju mbledh prapë.
  Marko Boçarin, pasi u plagos rëndë në Karpenis, ishte gushti i vitit 1823, e vunë në një vig dhe e çuan në Misolongj.
  Autoritetet, si dhe gjithë qytetarët, me lot ndër sy, rendën t’i jepnin lamtumirën e fundit kapedanit suliot.
  Vargani i përmortshëm hyri në qytet: një numër i madh robërish ishin vënë në zinxhirë. Shumë kuaj lufte në pajime, si dhe pesëdhjetë e katër flamuj të përkulur drejt tokës, e paraprinin me ngadalë.
  Në një vig të mbajtur nga gjashtë suljotë dergjej heroi i mbuluar me mantelin e tij të kuq flakë dhe me shpatën e vet përbri. Tetë mijë desh të rrëmbyer turqve, një numër i madh mushkash të ngarkuara me tremijë e dyqind pushkë, me shtatëqind palë pisqolla, me tenda, me municione dhe me kasën e armiqve, mbyllnin varganin.
  Trupi i Markos u vendos në banesën e Kostandin Metaksait, epark i Misolongjit. Aty nga mbrëmja, simbas zakonit të lashtë të vendit, një numër i madh vajtojcash të veshura në të bardha, me kryet zbuluar dhe flokët lëshuar, u mblodhën rreth tij dhe deri në mesnatë e vajtuan në mënyrë patetike.
  Të nesërmen, i zbukuruar në petkat e tij më të mira, me fytyrën zbuluar dhe me krahët kryqëzuar në kraharor, u shfaq në një arkivol të kurorëzuar me degë qiparisi. Shpura bënte përpara në zhurmën e kambanave dhe të të shtënave të artilerisë.
  Gratë e përkulura nga dritaret hidhnin tufa lulesh gjatë kalimit të tij dhe spërkatnin me ujë trëndafili..
  Kortezhi hyri në kishë. Aty filloi shërbesa e të vdekurve dhe, kur kryepeshkopi, duke mbaruar të kënduarat, shqiptoi këto fjalë: “Paqja qoftë me shpirtin e martirit!” i gjithë populli ra në gjunjë dhe thirri me zë solemn: “Amen!”.
  Mbas shërbesës së shenjtë luftëtarët bënë përpara për t’i dhënë komandantit të tyre puthjen e fundit. Të gjithë të pranishmit ndoqën shembullin e tyre duke thënë: “Lamtumirë, Boçar! Të qoftë i lehtë dheu!”
  Ishte e rende ndarja me trimin Marko Boçari, i cili bashkonte virtytet e madhërishme të një qytetari me talentet e një gjenerali të madh.
  Ai që qëlloi mbi Markon, siç e thotë këngëtari popullot, “qeni lëtin” ( dmth katolik), pra ai qe e zbrazi pushkën mbi Marko Boçarin ishte Leshi i Zi. Dhe sot ka ende shqiptare që i kendojne mercenarit LLesh, duke ja quajtur trimëri vellavrasjen.
  Duhet shënuar se suliotët ishin Gegë. E thekson disa herë studiuesi martir Aristidh Kola. Shteti grek i luftoi suliotet, Mamuri me Papakostën, sulmuan dhe dogjën shtëpitë e Noti Gjergj Boçarit dhe HISTORIKUN që ata e ruanin si gjënë më të çmuar.
  Pse?
  Sepse, thekson Aristidh Kola, e verteta duhej fshehur. Dhe e vërteta ishte se suliotët ishin Gegë.
  “Ku u dëgjua që t’ia kemi borxh lirinë tonë Gegëve…” thonë. ( Shih A. Kola. “Arvanitasit..” faqe 400-401).
  Dhimbja për humbjen e udhëheqësit ishte e rëndë sa malet:
  Tri thëllëza, Marko, shqipe Livadhjaje,
  Me thonjtë e kuq dhe krahët e shkruar,
  Mbrëmjeve vajtojnë dhe n’agim këlthasin.
  I ashtuquajturi revolucion grek, nisi si besëlidhje e shqiptarëve të krishterë e muslimanë, dhe nga ndërhyrjet e huaja e feja, sidomos pushtuesi turk dhe kisha ortodokse, u shndërrua në një luftë civile.
• Jetnor Hoxhallari