Në rrugët e qyteteve të Kosovës, në oborret e shkollave, në kafene dhe parqe, është bërë gjithnjë e më e zakonshme të shohësh adoleshentë dhe të rinj me “vape” në duar. Ajo që dikur shihej rrallë, sot është kthyer në një fenomen të përditshëm – një imazh që kalon pothuajse pa u vënë re, por që fsheh një problem serioz shëndetësor dhe shoqëror.

Të rinjtë, shpesh edhe nën moshën 18 vjeç, përdorin këto pajisje hapur, pa ndonjë ndjenjë frike apo ndalese. Në shumë raste, ato përdoren në grupe, duke e kthyer vaping në një formë “socializimi”, madje edhe në një trend që përhapet me shpejtësi përmes rrjeteve sociale.

 Një fenomen i dukshëm kudo

Mjafton një shëtitje e shkurtër nëpër qytet për të vënë re përhapjen e këtij fenomeni. Në hyrje të shkollave, në stacione autobusi apo në zona të frekuentuara nga të rinjtë, cigaret elektrike, të njohura si “vape” janë bërë pjesë e përditshmërisë.

Ato janë të vogla, të lehta për t’u fshehur dhe shpesh kanë dizajn modern dhe aroma tërheqëse si fruta apo ëmbëlsira, duke i bërë edhe më joshëse për adoleshentët. Pikërisht kjo e ka bërë që përdorimi i tyre të mos shihet si diçka e rrezikshme, por si një “trend i padëmshëm”.

Por realiteti është ndryshe.

Por si po arrijnë këto cigare elektrike në duart e të miturve?

Një nga pyetjet më shqetësuese është: si po arrijnë këto produkte kaq lehtë tek të miturit?

Në praktikë, ekzistojnë disa mënyra kryesore:

• Shitja pa kontroll në dyqane – Në shumë raste, dyqanet nuk kërkojnë identifikim për moshën dhe ua shesin edhe të miturve.
• Porositë online dhe rrjetet sociale – Të rinjtë mund të porosisin lehtësisht përmes platformave online apo faqeve joformale.
• Ndërmjetësimi nga të rriturit – Disa të rinj i sigurojnë përmes personave më të rritur.
• Tregu informal – Shitje pa faturë dhe jashtë kontrollit institucional.

Kjo tregon qartë për një mungesë të theksuar të kontrollit dhe zbatimit të ligjit në praktikë.

 Dëmet që shpesh injorohen

Ndërkohë që përdorimi i vape po normalizohet, rreziqet e tij vazhdojnë të minimizohen.

Por faktet janë të qarta:

• përmbajnë nikotinë, e cila krijon varësi të shpejtë
• ndikojnë në zhvillimin e trurit tek adoleshentët
• shkaktojnë dëmtime në mushkëri dhe frymëmarrje
• lidhen me probleme të shëndetit mendor si ankthi dhe depresioni

Për më tepër, shumë të rinj që fillojnë me vape kalojnë më pas në cigare tradicionale, duke e bërë këtë një “derë hyrëse” drejt varësisë nga duhani.

Kush mban përgjegjësi?

Situata aktuale ngre një pyetje të rëndësishme: kush duhet të mbajë përgjegjësi për këtë fenomen?

• Institucionet – për mungesë të kontrollit dhe zbatimit të ligjit
• Bizneset – që shesin produkte pa verifikuar moshën
• Shoqëria – që po e normalizon këtë sjellje
• Prindërit dhe shkollat – për mungesë të informimit dhe ndërgjegjësimit

Ky është një problem që kërkon përgjegjësi të përbashkët dhe veprim të koordinuar.

 Çfarë duhet të ndërmerret urgjentisht?

Për të frenuar këtë fenomen, nevojiten masa konkrete dhe të menjëhershme:

Kontrolle më të rrepta

• Inspektime të shpeshta në dyqane
• Gjoba për shitje ndaj të miturve
• Mbyllje të bizneseve që shkelin ligjin

Fushata ndërgjegjësuese

• Informim i drejtpërdrejtë për të rinjtë
• Demaskim i mitit se “vape është i padëmshëm”
• Përdorimi i rrjeteve sociale për edukim

Edukim në shkolla

• Integrimi i temës në kurrikula
• Trajnime dhe ligjërata për nxënësit

Roli i prindërve

• Komunikim më i hapur
• Monitorim i sjelljes së fëmijëve

– Një alarm që nuk duhet injoruar-

Përdorimi i vape nga adoleshentët dhe të rinjtë në Kosovë nuk është më një fenomen i izoluar – është një realitet i dukshëm në çdo hapësirë publike. Normalizimi i tij është ndoshta rreziku më i madh, sepse e bën problemin të duket i padëmshëm.

Nëse nuk merren masa tani, pasojat do të ndihen në vitet në vijim – në shëndetin e një brezi të tërë.

Ky nuk është vetëm një problem individual. Është një çështje që prek shëndetin publik, edukimin dhe të ardhmen e shoqërisë sonë.