Vendimet e Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878) e institucionalizuan këtë rikonfigurim. Për herë të parë, Sanxhaku i Pazarit të Ri u trajtua si njësi me peshë strategjike në diplomacinë evropiane. Austro-Hungaria fitoi të drejtën e vendosjes së garnizoneve në territorin e tij, duke e shndërruar rajonin në nyje gjeopolitike ndërmjet Bosnjës, Serbisë, Malit të Zi dhe Kosovës.
Ky moment historik shënon fillimin e një periudhe ku Sanxhaku nuk ishte më periferi administrative osmane, por hapësirë e rivaliteteve të fuqive të mëdha.
Përfaqësimi i Sanxhakut në Lidhjen e Prizrenit
Formimi i Lidhja e Prizrenit më 10 qershor 1878 në Bajrakli xhaminë e Prizrenit përfshiu delegatë nga Pazari i Ri, Gucia, Sjenica dhe Taslixha. Sipas prof. dr. Rexhep Shkrijel, pjesëmarrja e përfaqësuesve nga Sanxhaku ishte institucionale dhe e organizuar, jo sporadike.
Ndër figurat e përmendura në burimet shqiptare dhe boshnjake janë: Mehmed Nurudin Plevla, Ali-pasha i Gucia (Ali-beg Shabanagiq), Ejub Ejupbegoviq, Ali beg Draga nga Novi Pazari, Mustafa Abdullah dhe Zejnil Abedin nga Sjenica
Shkreli thekson se faza e parë e Lidhjes kishte karakter të theksuar mbrojtës islamo-osman, si reagim ndaj rrezikut të copëtimit territorial. Megjithatë, në kararname (18 qershor 1878) vërehet edhe element i artikulimit territorial shqiptar, veçanërisht në organizimin e mbrojtjes në kufijtë veriorë dhe lindorë.
Sipas Mehdi Frashëri, Lidhja përfaqëson pikën e kthesës në artikulimin politik të kombit shqiptar. Ai argumenton se, përkundër karakterit të saj fillestar islam, Lidhja prodhoi një dimension të ri kombëtar, duke e vendosur çështjen shqiptare në diplomacinë evropiane.
Në këtë kontekst, Sanxhaku – veçanërisht zonat me popullsi shqiptare si Plava dhe Gucia – përfshihet në horizontin politik të Lidhjes. Frashëri e sheh procesin si vijimësi që kulmon me shpalljen e pavarësisë më 1912.
Historiani Esad Rahić e përkufizon Novopazarski sanxhakun si zonë tranziti dhe tampon midis Serbisë dhe Malit të Zi.
Ai thekson:
- Interesin austro-hungarez për korridorin drejt Selanikut
- Frikën e popullsisë myslimane nga bashkimi territorial serbo-malazez
- Bashkëpunimin shqiptar-boshnjak në mbrojtje të territorit
Në janar 1878, nga 17.000 forca osmane në sektorin e Javorit, rreth 5.000 ishin shqiptarë dhe boshnjakë nga rajoni. Që nga aneksimi i Sanxhakut të Novi Pazarit në Vilajetin e Kosovës (1877), shqiptarët filluan ta konsideronin këtë zonë, në të cilën kishin filluar të vendoseshin prej kohësh, si “rajonet e tyre të sipërme” ose Shqipërinë e sipërme, së bashku me Kosovën.
Kjo tregon se Lidhja në Sanxhak nuk ishte vetëm akt politik, por refleks i një rreziku ekzistencial.
Një dimension i rëndësishëm i periudhës 1878 ishte zhvendosja e muhaxhirëve nga Hercegovina (Mostar, Nikshq, Kolashin). Vendosja e tyre në Kosovë dhe Sanxhak ndryshoi strukturën demografike dhe forcoi elementin mysliman në zonat kufitare.
Kjo rritje demografike ndikoi në mobilizimin për mbrojtje dhe në mbështetjen e Lidhjes.
Sanxhaku në Lidhjen e Prizrenit përfaqëson ndërthurjen e tre proceseve:
- Reagimin osman për mbrojtjen e territoreve myslimane
- Artikulimin kombëtar shqiptar
- Realitetin gjeopolitik të një zone tampon midis shteteve sllave
Kjo triadë e bën Sanxhakun faktor aktiv në proceset e vitit 1878 dhe pararendës të krizave të mëvonshme (1912, 1918, 1941–1943).
/dardanisapress.net/