Si formohen tornadot? – Një shpjegim i plotë mbi këtë fenomen ekstrem natyror

 

Tornadot janë ndër fenomenet më të fuqishme dhe më shkatërruese të natyrës. Ato përbëhen nga një shtyllë ajri që rrotullohet me shpejtësi të lartë dhe zbret nga një re stuhie deri në tokë. Këto vorbulla ajri janë në gjendje të shkatërrojnë gjithçka që gjejnë përpara, nga ndërtesat tek automjetet dhe pemët. Por si formohen saktësisht tornadot?

1. Kushtet e duhura për formimin e një tornadoje

Formimi i tornadove zakonisht ndodh gjatë stuhive të fuqishme të njohura si superqeliza (ang. supercell storms). Këto janë stuhi të veçanta që kanë një sistem rrotullues të brendshëm të quajtur mezociklon, i cili është çelësi në krijimin e një tornadoje.

Që të ndodhë kjo, duhet të plotësohen disa kushte atmosferike:

• Ajër i ngrohtë dhe i lagësht pranë sipërfaqes së tokës (zakonisht që vjen nga Gjiri i Meksikës).
• Ajër më i freskët dhe më i thatë në shtresat më të larta të atmosferës.
• Ndryshim në shpejtësinë dhe drejtimin e erës në lartësi të ndryshme, që krijon një rrotullim horizontal të ajrit – ky është elementi bazë i formimit të një tornadoje.

2. Procesi i formimit të tornadores

Ky proces ndodh në disa faza:

a. Rrotullimi horizontal i ajrit

Ndryshimi i drejtimit të erës në lartësi të ndryshme krijon një rrotullim horizontal të ajrit, si një tub ajri që rrotullohet paralelisht me tokën.

b. Ngritja e këtij rrotullimi nga rrymat ngjitëse

Kur ajri i ngrohtë ngjitet përmes një stuhie, ai e ngre këtë rrotullim horizontal duke e kthyer në një rrotullim vertikal – kjo quhet mezociklon. Ai është si një bosht rrotullues brenda stuhisë.

c. Formimi i resë së ulët (wall cloud)

Mezocikloni forcohet dhe krijon një re të veçantë që ulet më afër tokës. Nga kjo re e ulët mund të nisë të zbritet një vorbull e dukshme – fillesa e tornadores.

d. Zbritja e tornadores në tokë

Nëse kushtet vazhdojnë të jenë të favorshme, kjo vorbull ajri shtrihet deri në sipërfaqen e tokës dhe fillon të lëvizë, duke u kthyer në një tornado të plotë. Ajo mund të jetë e dukshme në formë huri ose si një kolonë pluhuri dhe mbeturinash.

3. Sa të rrezikshme janë tornadot?

Forca e tornadove matet me shkallën Enhanced Fujita (EF), e cila fillon nga EF0 (me erëra deri në 137 km/h) deri në EF5, ku era mund të kalojë 322 km/h. Tornadot EF5 janë jashtëzakonisht të rralla, por kur ndodhin, mund të shkatërrojnë një qytet të tërë për disa minuta.

4. Pse ndodhin më shpesh në SHBA?

SHBA-të janë vendi me numrin më të madh të tornadove në vit, kryesisht në rajonin e njohur si “Aleja e Tornadove” (Tornado Alley), që përfshin shtete si Teksasi, Oklahoma dhe Kansas. Kjo për shkak se atje ndërthuren në mënyrë ideale ajri i ngrohtë nga jugu me ajrin e ftohtë nga veriu dhe me ajrin e thatë nga perëndimi – të gjitha elementet që kontribuojnë në formimin e tornadove.

Tornadot janë një demonstrim i fuqisë së jashtëzakonshme të natyrës dhe njëkohësisht një mister për shumë shkencëtarë që vazhdojnë të studiojnë mënyrën se si ato formohen dhe si mund të parashikohen më mirë. Megjithëse teknologjia ka përmirësuar ndjeshëm parashikimet dhe paralajmërimet, tornadot mbeten ende një sfidë për shkencën moderne.