Burimet serbe: Kurshumlia ka qenë çerdhe shqiptare, aty ka sunduar vet shqiptari i pastër

 

 

Se Toplica e Jabllanica kanë qenë të banuara me shumicë shqiptare, për çudi gjejmë fakte dhe të dhëna edhe te disa autorë serb. “Kurshumlia ka qenë çerdhe shqiptare; në të ka jetuar dhe sunduar vet shqiptari i pastër. Këtu kanë jetuar më të tmerrshmit, drejt me thënë, të pavarur.”

Kurshumlia ishte vend shqiptar, sipas Mita Rakiqit

 

Ismet Azizi

Me përfundimin e luftës Ruso –Turke 1876-1878, gjegjësisht edhe dëbimin e shqiptarëve nga Toplica e Jabllanica dhe viset tjera të trevave të banuara me shqiptar, kryeshefi i repartit operativ pranë komandës qendrore të ushtrisë serbe, gjenerali Kosta Protiq, shtabi i të cilit ishte në Nish,i mori disa hapa me qëllim të njohjes gjegjësisht hulumtimit sa më të mirët trevave sipas tij të çliruara nga Perandoria Osmane. Ndërkohë ai caktoi disa personalitete për të hulumtuar gjendjen agrare-juridike, atë monumentale të arkitekturës, mandej shëndetësinë arsimin dhe çështjet tjera. Generali Protiq, e caktoi edhe Mita Rakiqin të hulumtonte gjendjen e përmendoreve të letërsisë së vjetër serbe dhe për këtë të përpiloj raporte zyrtare. Për këtë detyrë ai ishte shumë i përshtatshëm.

Mita Rakiq jetoi shkurt, por megjithatë ai arriti që në disa vazhdime të shkruaj veprën “Putovanje po novoj Srbiji (1878dhe 18800)” (Udhëtimi nëpër Serbinë e Re).

Në vazhdim po japim vetëm disa pjesë ku ai përmend shqiptarët si popullatë me shumicë, e cila ka banuar viset e Toplicës dhe Jabllanicës.

Përveç kushteve natyrore dhe vendndodhjen e Kurshumlisë, ai shkroi edhe për popullatën e cila kishte qenë shumicë dërmuese . “Kurshumlia ka qenë çerdhe shqiptare; në të ka jetuar dhe sunduar vet shqiptari i pastër. Këtu kanë jetuar më të tmerrshmit, thënë të drejtën, të pavarur.” Se shqiptarët kanë dominuar në çdo aspekt, ai shkruan:

 

 

“Të gjithë udhëtarët, si dhe vet Han, i cili në rrugën e tij gjithkund me nderime të larta është pritur dhe përcjellur, dinë të flasin shumë rrjedhshëm për frikën nga ta [shqiptarët]. (Hahn. Reise von Belgrad, nach Selonik, f. 22). Ndërsa, sa kanë qenë të fortë dhe arbitrar, mund të gjykohet edhe në bazë të Mithad Pashës, i cili ka qenë i detyruar të nxjerr ushtrinë dhe topat, mandej, përgjatë grykës së banjës, të prej rrugën përgjatë lumit Llap drejt Prishtinës; dhe përsëri, me këtë rast, Arnautët (Shqiptarët), thuhet se ia kanë shkatërruar tërë njësinë ushtarake. Në të vërtetë arnautët kanë qenë të detyruar të jenë të dhunshëm: fisi i tyre ka qenë i vendosur për gjatë tërë Toplicës, mund të thuhet se në tërë anën jugore të Jastrepqevës, deri te kufiri ynë, ndërsa ana e djathtë e Toplicës, nën Petrovo Gorë, ka qenë tërësisht e banuar me shqiptarë”.