Helmi i bletës kundër kancerit të gjirit, molekula e vogël që tronditi qelizat e tumoreve agresive dhe hapi një horizont të ri për mjekësinë

Nga Albert Vataj

Një përbërës natyror i helmit të bletës, melitina, ka demonstruar aftësi të jashtëzakonshme për të shkatërruar qeliza të disa formave agresive të kancerit të gjirit në eksperimente laboratorike. Studimet me modele shtazore kanë treguar gjithashtu potencialin e saj për të përforcuar efektin e kimioterapisë. Një zbulim premtues, por ende larg shndërrimit në një trajtim të provuar për njerëzit.

Natyra ka qenë gjithmonë një nga laboratorët më të mëdhenj të mjekësisë. Në molekulat e prodhuara nga organizmat e gjallë, shkenca ka zbuluar substanca që kanë ndryshuar rrjedhën e historisë së trajtimit të sëmundjeve. Nga bimët mjekësore te mikroorganizmat, nga helmi i gjarpërinjve te përbërësit bioaktivë të organizmave detarë, ajo që dikur konsiderohej vetëm një mekanizëm mbrojtjeje apo sulmi në botën natyrore, mund të shndërrohet në një burim të jashtëzakonshëm njohurish për mjekësinë.

Një prej këtyre zbulimeve vjen nga një krijesë e vogël, por me një mekanizëm mbrojtës të fuqishëm, nga bleta e mjaltit.

Shkencëtarët kanë zbuluar se një përbërës kryesor i helmit të saj, i njohur si melitina (melittin), mund të shkaktojë shkatërrimin e qelizave të disa formave veçanërisht agresive të kancerit të gjirit. Rezultatet kanë ngjallur interes të madh në fushën e onkologjisë eksperimentale, sepse tregojnë se një molekulë e natyrës mund të ndërhyjë në mekanizma biologjikë që mbështesin mbijetesën dhe shumimin e qelizave tumorale.

Studimi u realizua nga kërkues të Institutit të Kërkimeve Mjekësore Harry Perkins dhe Universitetit të Australisë Perëndimore, në Perth të Australisë. Rezultatet u botuan më 1 shtator 2020 në revistën shkencore npj Precision Oncology, në një punim të titulluar: Honeybee venom and melittin suppress growth factor receptor activation in HER2-enriched and triple-negative breast cancer.

Ekipi kërkimor, i udhëhequr nga studiuesja Ciara Duffy dhe në bashkëpunim me Pilar Blancafort dhe kolegët e tyre, analizoi ndikimin e helmit të bletës dhe të përbërësit të tij kryesor mbi disa nëntipe të kancerit të gjirit.

Vëmendja u përqendrua veçanërisht te dy forma me rëndësi të madhe klinike, kanceri i gjirit me tri herë negativ (Triple-Negative Breast Cancer – TNBC) dhe tumoret e pasuruara me HER2 (HER2-enriched).

Këto forma përfaqësojnë sfida të rëndësishme për mjekësinë moderne. Kanceri me tri herë negativ nuk shpreh receptorët e estrogjenit dhe progesteronit, si dhe nuk ka mbishprehje të HER2. Për këtë arsye, nuk mund të trajtohet me disa prej terapive hormonale dhe trajtimeve të synuara që përdoren në nëntipe të tjera të kancerit të gjirit.

Ndërsa tumoret HER2-enriched karakterizohen nga aktiviteti i shtuar i receptorit HER2, një proteinë që mund të nxisë rritjen dhe shumimin e qelizave tumorale.

Në këtë sfond, melitina u shfaq si një molekulë me potencial të veçantë.

Rezultatet laboratorike ishin mbresëlënëse. Studiuesit konstatuan se helmi i bletës, në përqendrime të caktuara, mund të shkaktonte një reduktim shumë të shpejtë të mbijetesës së qelizave kancerogjene. Raportimet mbi studimin evidentuan se, në kushte të përcaktuara eksperimentale, u arrit shkatërrimi i të gjitha qelizave të testuara të disa linjave tumorale brenda rreth 60 minutave.

Por ajo që e bëri zbulimin edhe më interesant nuk ishte vetëm shpejtësia e veprimit, por mënyra se si funksiononte kjo molekulë.

Melitina është një peptid i vogël, i përbërë nga 26 aminoacide, që përbën pjesën kryesore të helmit të bletës së mjaltit. Ajo ka aftësinë të ndërveprojë drejtpërdrejt me membranat qelizore, duke cenuar integritetin e tyre dhe duke shkaktuar dëmtime që mund të çojnë në vdekjen e qelizës.

Në rastin e qelizave tumorale, studiuesit vërejtën se ky mekanizëm shoqërohej me ndërprerjen e funksioneve të rëndësishme biologjike. Melitina ndikonte gjithashtu në sinjalizimin e receptorëve EGFR dhe HER2, të cilët luajnë rol të rëndësishëm në nxitjen e rritjes dhe mbijetesës së qelizave kancerogjene.

Me fjalë të tjera, kjo molekulë nuk kufizohej vetëm në dëmtimin fizik të mbështjellësit të qelizës. Ajo ndërhynte edhe në disa prej sinjaleve molekulare që tumori përdor për të mbështetur zhvillimin e tij.

Kjo është një prej arsyeve pse kërkimi mori rëndësi përtej një eksperimenti të zakonshëm laboratorik.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm i studimit ishte mundësia për të riprodhuar dhe përmirësuar efektet e melitinës përmes modifikimit të saj molekular.

Shkencëtarët përdorën melitinë të sintetizuar në laborator dhe hetuan mundësinë e ndryshimit të strukturës së saj për të rritur aftësinë e orientimit drejt qelizave malinje.

Veçanërisht interesant ishte modifikimi me një motiv molekular të njohur si RGD, i cili mund të ndihmojë në shënjestrimin e qelizave tumorale. Në eksperimentet e tyre, ky modifikim rriti përzgjedhshmërinë ndaj qelizave malinje, duke kufizuar dëmtimin e qelizave normale në kushtet e testuara.

Këtu shfaqet një nga drejtimet më premtuese të mjekësisë bashkëkohore: jo thjesht të gjendet një substancë që shkatërron qelizat e sëmura, por të projektohet një mënyrë që ajo të veprojë sa më saktë mbi objektivin e dëshiruar, duke kursyer indet e shëndetshme.

Kjo është një sfidë thelbësore e terapive të synuara kundër kancerit.

Eksperimenti mori një dimension tjetër kur studiuesit shqyrtuan ndërveprimin e melitinës me docetakselin (docetaxel), një medikament kimioterapeutik që përdoret në trajtimin e disa formave të kancerit, përfshirë kancerin e gjirit.

Në modelet eksperimentale, kombinimi i melitinës me docetakselin tregoi një efekt më të fuqishëm në frenimin e rritjes së tumoreve sesa përdorimi i secilit përbërës veçmas.

Ky rezultat u demonstrua edhe në modele me minj, ku studiuesit vunë re një përgjigje më të mirë antitumorale pas kombinimit të dy substancave.

Megjithatë, duhet theksuar se bëhej fjalë për një model eksperimental të kancerit të gjirit me tri herë negativ, ku trajtimi u administrua drejtpërdrejt në tumor. Kjo nuk përfaqëson një skemë të provuar trajtimi për pacientët njerëzorë, por një provë paraklinike që ndihmon shkencëtarët të kuptojnë potencialin e këtij kombinimi.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e studimit: një molekulë natyrore mund të mos jetë domosdoshmërisht zëvendësuese e trajtimeve ekzistuese, por mund të ofrojë mundësi për t’i bërë ato më efektive në të ardhmen.

Sfida e madhe, si të shkatërrohet tumori pa dëmtuar organizmin?

Pavarësisht rezultateve premtuese, melitina ka një problem të rëndësishëm: ajo mund të dëmtojë edhe qelizat e shëndetshme. Në organizmin e njeriut, helmi i bletës mund të shkaktojë reaksione inflamatore, dëmtime qelizore dhe, në raste të caktuara, reaksione alergjike të rënda, deri në anafilaksi.

Prandaj, përdorimi i saj si agjent antikancerogjen kërkon zgjidhjen e një problemi themelor: si mund të dërgohet molekula në mënyrë të kontrolluar dhe përzgjedhëse te tumori, pa shkaktuar dëmtime të papranueshme në pjesët e tjera të organizmit?

Përgjigjja mund të gjendet në inxhinierinë molekulare, sistemet e shpërndarjes së barnave dhe terapitë e synuara, fusha ku kërkimet po përpiqen të ndërtojnë ura mes potencialit të substancave natyrore dhe sigurisë së trajtimeve moderne.

Deri tani, rezultatet e këtij studimi janë paraklinike. Nuk është provuar se helmi i bletës apo melitina mund të shërojnë kancerin e gjirit te njerëzit. Nevojiten studime të mëtejshme për të përcaktuar sigurinë, dozimin, mënyrën e administrimit dhe efektivitetin e tyre përpara se të mund të flitet për përdorim klinik.

Për këtë arsye, helmi i bletës nuk duhet përdorur si vetëtrajtim dhe as si zëvendësim i terapive onkologjike të miratuara.

Studimi i melitinës është një shembull domethënës i mënyrës se si shkenca bashkëkohore po i rikthehet natyrës, jo për të kërkuar zgjidhje të gatshme, por për të zbuluar mekanizma biologjikë që mund të shndërrohen në teknologji të reja mjekësore.

Një bletë prodhon një substancë për t’u mbrojtur nga kërcënimet. Shkenca analizon përbërjen e saj, izolon një molekulë, studion ndërveprimin e saj me qelizat dhe përpiqet ta modifikojë për një qëllim krejt tjetër: luftën kundër një prej sëmundjeve më sfiduese të kohës sonë.

Ky është paradoksi dhe njëkohësisht bukuria e kërkimit shkencor. Një mekanizëm i lindur në natyrë për mbijetesën e një organizmi mund të shndërrohet, përmes dijes njerëzore, në një pikënisje për të shpëtuar jetë të tjera.

Melitina nuk është ende një kurë kundër kancerit. Por ajo është një dëshmi se edhe në përbërësit më të papritur të botës natyrore mund të fshihen mundësi të reja për mjekësinë.

Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i këtij kërkimi: shkenca nuk e shpall natyrën si shpëtimtare, por e studion me përulësi, këmbëngulje dhe saktësi, për të zbuluar se çfarë mund të mësojë prej saj.

Burimi shkencor: Ciara Duffy et al., Honeybee venom and melittin suppress growth factor receptor activation in HER2-enriched and triple-negative breast cancer, revista npj Precision Oncology, 1 shtator 2020. DOI: 10.1038/s41698-020-00129-0.