Mus’hafi rrethor osman, Kurani i detarëve, libri i shenjtë që lundronte pranë zemrës së marinarëve

Nga Albert Vataj

Mushafi rrethor osman, i njohur si Kurani i detarëve, është një prej atyre objekteve të rralla, ku fjala hyjnore, mjeshtëria e kaligrafisë dhe zgjuarsia e artizanatit bashkohen në një krijim sa të jashtëzakonshëm në formë, aq edhe domethënës në përmbajtje.
Ky Kuran në miniaturë nuk ishte thjesht një libër i shenjtë i zvogëluar për t’u mbajtur me vete. Ai ishte një dëshmi e besimit të bartur në udhëtim, një prani shpirtërore që shoqëronte detarët në hapësirat e pafundme të detit, aty ku njeriu përballej me pasigurinë e motit, tërbimin e dallgëve, largësinë nga toka dhe brishtësinë e ekzistencës njerëzore.
Në botën detare osmane, ku udhëtimet mund të zgjatnin me javë e muaj dhe ku çdo nisje drejt horizonteve të panjohura përmbante rrezikun e vet, ky mushaf i vogël mishëronte një ide të lashtë e thellësisht njerëzore, nevojën për ta pasur besimin pranë, jo vetëm si bindje të brendshme, por edhe si një simbol të prekshëm të shpresës dhe të mbrojtjes shpirtërore.

Ndryshe nga mushafët tradicionalë, të cilët kërkonin hapësirë për t’u ruajtur dhe kushte të përshtatshme për t’u lexuar, këta ekzemplarë të rrallë dalloheshin për formatin e tyre rrethor, jashtëzakonisht kompakt. Përmasat e vogla dhe struktura e veçantë i bënin të përshtatshëm për t’u mbajtur gjatë udhëtimeve, pa zënë vend dhe pa u bërë pengesë në jetën e përditshme të detarit.

Dorëshkrimi vendosej në një mbështjellëse metalike, shpesh të punuar me mjeshtëri të hollë, e cila mund të zbukurohej me ornamente, gdhendje dhe elemente dekorative. Disa prej këtyre mbajtëseve kishin sythe ose unaza që mundësonin varjen në një rrip, në veshje apo në pajisjet personale të mbajtësit.

Në këtë mënyrë, libri i shenjtë mund të mbahej pranë trupit, i mbrojtur nga dëmtimet e mundshme dhe i gatshëm për t’u bartur kudo. Në traditën e objekteve fetare mbrojtëse, një vendosje e tillë nuk kishte vetëm vlerë praktike, ajo shprehte edhe dëshirën e besimtarit për ta mbajtur fjalën e Zotit sa më pranë vetes, si një kujtesë e vazhdueshme e pranisë së Tij.

Megjithatë, do të ishte e pasaktë të supozohej se çdo mushaf i këtij lloji ishte domosdoshmërisht i destinuar për një kapiten apo marinar. Formati rrethor dhe mbajtëset metalike shfaqen në një traditë më të gjerë të Kuranëve në miniaturë, të cilët mund të përdoreshin edhe nga udhëtarë, ushtarakë apo njerëz që dëshironin ta mbanin tekstin e shenjtë me vete.

Ajo që e bën veçanërisht mbresëlënës këtë objekt është aftësia e mjeshtrit për të përshtatur një tekst të shenjtë me një format kaq të pazakontë, pa humbur karakterin e tij si dorëshkrim i shenjtë.

Kaligrafia arabe, një prej formave më të zhvilluara të artit islamik, kërkon saktësi të jashtëzakonshme, kontroll të vijës, ekuilibër të hapësirave dhe një ndjenjë të hollë të ritmit vizual. Në rastin e Kuranëve miniaturë, këto kërkesa bëhen edhe më të vështira. Shkronjat duhet të jenë mjaftueshëm të vogla për t’u përshtatur në sipërfaqen e kufizuar, por njëkohësisht të ruajnë sa të jetë e mundur qartësinë, rregullsinë dhe integritetin e tekstit.
Këtu, kaligrafia nuk është vetëm zbukurim. Ajo është vetë struktura e objektit, elementi që e shndërron një hapësirë të vogël në një përqendrim të jashtëzakonshëm të fjalës së shkruar. Çdo vijë, çdo shenjë dhe çdo hapësirë e kursyer dëshmon për një disiplinë artistike që kërkon durim, përvojë dhe një njohje të thellë të traditës së shkrimit arab.
Në kulturën islame, ku zbukurimi kaligrafik i tekstit kuranor ka zënë një vend qendror në artin e librit, këta ekzemplarë përfaqësojnë një takim të veçantë midis përkushtimit fetar dhe mjeshtërisë teknike. Madhështia e tyre nuk qëndron te madhësia fizike, por te aftësia për të ruajtur një univers të tërë kuptimor brenda një objekti që mund të mbahet në pëllëmbën e dorës.

Mushafët rrethorë nuk duhen parë si kuriozitete të shkëputura nga historia, por si pjesë e një tradite të pasur të prodhimit të dorëshkrimeve kuranore në botën islame. Për shekuj, kopjuesit, kaligrafët, ndriçuesit e dorëshkrimeve dhe mjeshtrit e metaleve punuan për ta përcjellë tekstin e shenjtë në forma të ndryshme, nga mushafët monumentalë deri te ekzemplarët e vegjël, të menduar për përdorim personal.

Perandoria Osmane, me qendrat e saj të rëndësishme artistike dhe kulturore, zhvilloi tradita të rafinuara të kaligrafisë dhe të artit të librit. Megjithatë, format e vogla rrethore nuk duhen konsideruar si një shpikje ekskluzivisht osmane pa shqyrtuar historinë më të gjerë të Kuranëve miniaturë në hapësirën islame. Veçantia e tyre qëndron në mënyrën se si formati, mbështjellësja dhe mundësia e bartjes u bashkuan në një objekt me përdorim të posaçëm.

Për historianët e artit, këta mushafë përbëjnë një fushë studimi ku ndërthuren paleografia, historia e librit, metalpunimi, praktikat fetare dhe kultura materiale e udhëtimit. Përmes tyre mund të studiohet jo vetëm mënyra se si shkruhej dhe ruhej teksti kuranor, por edhe mënyra se si ai hynte në jetën konkrete të njerëzve.

Për këtë arsye, çdo ekzemplar i mbijetuar ka vlerë të veçantë. Ai ruan gjurmë të një bote ku objekti fetar mund të ishte njëkohësisht dëshmi e besimit, produkt i një mjeshtërie të specializuar dhe shoqërues i jetës në lëvizje.

Sot, ekzemplarët e mbijetuar të Kuranëve miniaturë dhe mbështjellëset e tyre ruhen në koleksione muzeale dhe private, ku studiohen si dëshmi të artit islamik dhe të historisë së dorëshkrimit. Ndër institucionet që ruajnë koleksione të rëndësishme të këtij arti janë Muzeu i Arteve Turke dhe Islame në Stamboll, Muzeu Britanik dhe Muzeu Victoria and Albert në Londër.

Ajo që ka mbijetuar deri në ditët tona është më shumë se një objekt i rrallë. Është dëshmia e një përpjekjeje për ta bërë të bartshëm atë që njeriu e konsideronte të shenjtë, për ta mbrojtur tekstin jo vetëm nga dëmtimi fizik, por edhe nga largësia, vetmia dhe pasiguria e udhëtimit.