Pragë, tetor 1927. Një diplomat shqiptar bie i vrarë nga plumbat e një studenti. Një vit më vonë, kur i dyshuari për vrasjen ndodhet para gjykatës, një tjetër shqiptar nxjerr revolverin dhe e qëllon për vdekje. “Mora hakun e vëllait tim, Ceno Begut”, deklaron ai. Një dramë politike shqiptare, e luajtur mijëra kilometra larg atdheut, përfundon me dy të vrarë dhe me një pyetje që historia nuk arriti ta mbyllte: kush qëndronte vërtet pas atentatit?
Më 14 tetor 1927, në kryeqytetin e atëhershëm të Çekosllovakisë, ndodhi një vrasje që do të merrte përmasa shumë më të mëdha sesa një krim i zakonshëm. Viktima ishte Ceno Beg Kryeziu, diplomat shqiptar, ish-ministër i Punëve të Brendshme dhe kunat i Ahmet Zogut.
Kryeziu nuk ishte një emër i panjohur në politikën shqiptare. Ai kishte luajtur rol në rikthimin e Zogut në pushtet në dhjetor të vitit 1924, kishte mbajtur poste të rëndësishme shtetërore dhe më pas ishte përfshirë në diplomacinë shqiptare. Por në vitet e trazuara të pas Luftës së Parë Botërore, aleancat politike ndryshonin shpejt, miqësitë ktheheshin në armiqësi dhe një vendim diplomatik mund të interpretohej si tradhti.
Atë mbrëmje, Ceno Begu ndodhej në lokalin Passage, në Pragë. Sipas raportimit të gazetës çeke České Slovo, atentatori kishte pritur momentin e përshtatshëm për të vepruar.
Në përshkrimin e botuar nga gazeta, thuhej:
“Një djalosh i ri doli nga gardëroba dhe e vrau me disa të shtëna të dërguarin shqiptar në Pragë, Ceno beun.”
Raportimi, i botuar të nesërmen e atentatit dhe i riprodhuar më vonë në hulumtimin e Memorie.al, tregonte se atentatori e kishte pritur diplomatin kur ai po merrte rrobat për t’u larguar nga lokali. Sipas së njëjtës gazetë, ai qëlloi dy herë në kokë.
Emri i tij ishte Alqiviadh Bebi, shqiptar nga Elbasani, i lindur më 1904 dhe student në një lice në Romë, sipas raportimeve të kohës.
Bebi nuk u largua nga vendi i ngjarjes. Ai u ndalua dhe u mor në pyetje nga policia. Por fjalët që do të thoshte pas arrestimit do ta zhvendosnin çështjen nga një vrasje në një histori të ndërlikuar politike.
Sipas rrëfimeve historike që përcjellin deklaratat e tij, Bebi e justifikoi vrasjen me motive politike. Ai pretendonte se Ceno Beg Kryeziu po e afronte Shqipërinë me Jugosllavinë, në dëm të interesave shqiptare.
Një formulim i njohur i deklaratës së tij, i përcjellë në burime historike, ishte:
“I vrava Ceno Bej Kryeziun, sepse ishte serbofil dhe po përpiqej t’ia shiste Shqipërinë Jugosllavisë.”
Kjo deklaratë duhet lexuar me kujdes. Ajo dëshmon mënyrën se si atentatori e paraqiste motivin e vet, jo domosdoshmërisht të vërtetën e plotë të ngjarjes.
Në atë kohë, Shqipëria gjendej mes interesave të fuqive të huaja, ndërsa Italia fashiste dhe Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, e njohur më vonë si Jugosllavi, konkurronin për ndikim në rajon. Marrëdhëniet mes Tiranës dhe Beogradit ishin të ndërlikuara, ndërsa marrëveshjet e Shqipërisë me Italinë kishin shtuar dyshimet dhe tensionet diplomatike.
Ceno Beg Kryeziu kishte shërbyer si përfaqësues shqiptar në Beograd dhe më pas ishte emëruar në Çekosllovaki, duke ruajtur lidhje diplomatike me disa shtete. Roli i tij dhe raportet e tij me Beogradin e kishin bërë figurë të debatueshme në politikën shqiptare.
Por kush përfitonte nga vdekja e tij?
Që në ditët pas atentatit, në shtyp u përmendën pista të ndryshme. Disa dyshime drejtoheshin te kundërshtarët politikë të Ahmet Zogut dhe te Komiteti Nacional Revolucionar, i njohur si KONARE. Të tjera interpretime e lidhnin çështjen me rivalitetet ndërkombëtare, sidomos me konfliktin e interesave italiane dhe jugosllave në Shqipëri.
Në deklarimet e mëvonshme të Bebiut u përmend edhe një organizatë e fshehtë politike, ndërsa në rrëfimin e tij u shfaqën emra të kundërshtarëve të Zogut.
Megjithatë, asnjëra nga këto pista nuk duhet paraqitur si e vërtetuar përfundimisht pa dokumentet përkatëse të hetimit dhe vendimin e plotë gjyqësor. Edhe sot, organizatori i atentatit mbetet një nga çështjet e pazbardhura të kësaj historie.
Pas vrasjes, Alqiviadh Bebi u vu në gjyq në Pragë. Në një proces të tillë, pritej që dëshmitë, motivet dhe rrethanat e atentatit të shqyrtoheshin përpara se gjykata të merrte vendim.
Por çështja nuk do të përfundonte me një vendim të zakonshëm gjyqësor.
Familja Kryeziu e kishte humbur një pjesëtar të rëndësishëm. Vrasja e Ceno Begut nuk ishte vetëm humbje personale; ajo kishte prekur nderin e familjes, kishte tronditur rrethin e tij politik dhe kishte hapur një plagë që, sipas logjikës së hakmarrjes, kërkonte përgjigje.
Në këtë pikë, historia e atentatit merr një kthesë të pazakontë. Një vit pas vrasjes së diplomatit, kur procesi gjyqësor ndaj Bebiut po zhvillohej, në sallë ndodhej edhe një shqiptar që nuk kishte ardhur thjesht për të dëgjuar dëshmitë.
Ai quhej Zija Husein Vuçiterni, i njohur edhe si Zya Vuciterna në disa raportime të huaja. Ai kishte shërbyer si njeri i afërt i familjes Kryeziu dhe lidhej me Gani Beg Kryeziun, vëllanë e Cenos.
Për Vuçiternin, gjykimi duket se nuk ishte i mjaftueshëm. Ose, të paktën, kështu e shpjegoi ai veprimin e vet.
Në dhjetor të vitit 1928, drama mori një kthesë që tronditi jo vetëm Pragën, por edhe shtypin evropian.
Përpara se gjykata të përfundonte shqyrtimin e çështjes, Zija Vuçiterni nxori revolverin dhe qëlloi Alqiviadh Bebin brenda sallës së gjyqit. Bebi u vra, ndërsa nga të shtënat u plagos edhe një gazetar italian, sipas raportimeve të kohës.
Kështu, njeriu që kishte vrarë Ceno Beg Kryeziun u vra vetë, në vendin ku duhej të përgjigjej për krimin e tij.
Gazeta gjermane Darmstädter Tagblatt, në numrin e 4 dhjetorit 1928, e përshkroi ngjarjen me një titull që e lidhte drejtpërdrejt me hakmarrjen shqiptare: “Hakmarrje e përgjakshme shqiptare në Pragë” (Albaniſche Blutrache in Prag).
Në tekst, gazeta përdori edhe formulimin:
“Sy për sy, dhëmb për dhëmb!”
Shkrimi e paraqiste ngjarjen si një tragjedi që buronte nga ideja e hakmarrjes së gjakut, duke vënë në dukje se një vrasje kishte prodhuar një tjetër, edhe në një sallë gjyqi evropiane.
Pas të shtënave, Vuçiterni nuk e mohoi autorësinë. Në raportimet shqiptare të mëvonshme, atij i atribuohen fjalët:
“Mora hakun e vëllait tim, Ceno Begut.”
Kjo fjali u bë thelbi simbolik i gjithë ngjarjes. Ajo përmblidhte një botëkuptim ku drejtësia nuk shihej vetëm si punë e gjykatës, por edhe si detyrim personal e familjar për të ndëshkuar vrasësin.
Megjithatë, edhe këtu duhet bërë një dallim: deklarata e atribuar Vuçiternit dhe mënyra si u interpretua nga gazetat e kohës janë dëshmi të rëndësishme, por nuk provojnë vetvetiu se ai kishte vepruar me urdhër të familjes Kryeziu ose të ndonjë organizate tjetër.
Për ta kuptuar pse një vrasje e tillë mund të ndodhte në mes të një procesi gjyqësor, duhet parë edhe konteksti kulturor shqiptar i asaj kohe.
Në pjesë të shoqërisë shqiptare, sidomos në disa zona veriore, hakmarrja dhe gjakmarrja ishin të lidhura me koncepte si nderi, besa, përgjegjësia familjare dhe detyrimi për t’iu përgjigjur një vrasjeje. Në rrethana të caktuara, familja e viktimës e konsideronte të papranueshme që vrasësi të mbetej pa ndëshkim.
Por do të ishte gabim që ky fenomen të paraqitej si tipar i të gjithë shqiptarëve ose si një traditë e pandryshueshme. Shoqëria shqiptare ka pasur praktika dhe qëndrime të ndryshme, ndërsa normat zakonore nuk zbatoheshin njësoj në çdo krahinë, familje apo periudhë historike.
Në traditën zakonore, veçanërisht në interpretimet e lidhura me Kanunin e Lekë Dukagjinit, gjaku, nderi dhe përgjegjësia familjare zinin vend të rëndësishëm. Por normat e zakonit nuk duhen ngatërruar me një leje të pakufizuar për vrasje, as me një përshkrim të plotë të mënyrës se si vepronin të gjithë shqiptarët.
Në rastin e Pragës, ajo që bie në sy është se logjika e hakmarrjes u shfaq larg mjedisit ku zakonisht diskutohet për këto tradita. Ngjarja ndodhi në një shtet evropian, në një sallë gjyqi dhe përpara autoriteteve që duhej të garantonin zbatimin e ligjit.
Në vend që drejtësia të priste vendimin e gjykatës, dikush vendosi ta merrte vetë rolin e gjykatësit dhe të ekzekutuesit.
Këtu qëndron paradoksi i madh i kësaj historie: një shqiptar i vrarë në Pragë, një tjetër shqiptar i akuzuar për vrasjen e tij dhe një i tretë që e vrau të akuzuarin për ta quajtur veprimin e vet hakmarrje.
Drejtësia shtetërore dhe drejtësia e pretenduar e nderit u përplasën në të njëjtën sallë.
Edhe pse Vuçiterni e lidhi veprimin me hakmarrjen për Ceno Begun, rrethanat e kësaj historie nuk mund të shkëputen nga politika shqiptare e viteve 1920.
Ceno Beg Kryeziu ishte kunati i Ahmet Zogut, por marrëdhëniet politike dhe personale mes njerëzve të pushtetit ishin të ndërlikuara. Kundërshtarët e Zogut e kishin akuzuar regjimin për eliminimin e kundërshtarëve politikë, ndërsa vetë Kryeziu kishte qenë figurë e rëndësishme në konsolidimin e pushtetit të tij.
Në të njëjtën kohë, vrasja e Ceno Begut kishte potencialin të ndikonte në marrëdhëniet diplomatike të Shqipërisë me Jugosllavinë dhe Italinë. Për këtë arsye, shtypi i kohës nuk u mjaftua me përshkrimin e atentatit, por kërkoi edhe prapaskenën politike.
Në disa raportime jugosllave u ngritën pretendime për lidhje të atentatorit me qarqe politike dhe diplomatike. Por edhe këto pretendime duhen trajtuar si akuza të shtypit, jo si fakte të provuara vetëm për shkak se u botuan në gazetë.
Vrasja e Bebiut e bëri edhe më të vështirë zbardhjen e çështjes. Ai nuk mund të dëshmonte më në vazhdim të procesit, ndërsa vrasja e tij hapi një çështje të re penale.
Kështu, dy vrasjet e lidhura me njëra-tjetrën nuk sollën një përgjigje përfundimtare për pyetjen kryesore: kush e kishte organizuar atentatin ndaj Ceno Beg Kryeziut?
Rasti i Ceno Beg Kryeziut nuk është vetëm histori e një atentati politik. Është edhe histori e një kohe kur Shqipëria po përpiqej të konsolidonte shtetin, ndërsa familjet politike, rivalitetet ndërkombëtare dhe besnikëritë personale shpesh ndërthureshin në mënyra të rrezikshme.
Në tetor 1927, një diplomat shqiptar u vra në Pragë. Një vit më vonë, atentatori i tij u vra në sallën e gjyqit. Shtypi evropian e interpretoi ngjarjen si dramë politike dhe si shembull të hakmarrjes së përgjakshme.
Por pyetja që mbetet nuk është vetëm pse Vuçiterni vendosi të hakmerrej. Është edhe pse atentati fillestar nuk u zbardh përfundimisht dhe në çfarë mase vrasja e parë ishte pjesë e një konflikti më të gjerë politik.
Dokumentet e kohës na japin skenën, emrat, deklaratat dhe reagimet. Ato nuk na japin domosdoshmërisht të gjitha përgjigjet.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pesha historike e kësaj ngjarjeje: në Pragë, një vrasje politike u shndërrua në hakmarrje, hakmarrja u shndërrua në një tjetër vrasje dhe drejtësia mbeti përballë një misteri që nuk u mbyll kurrë plotësisht.
Shënim historik: Citimet nga shtypi i kohës janë përcjellë përmes riprodhimeve dhe përkthimeve të botuara më vonë. Për një botim akademik, formulimet në shqip duhen krahasuar me faqet origjinale të gazetave. Përgjegjësia për organizimin e atentatit ndaj Kryeziut nuk duhet t’i atribuohet asnjë personi ose organizate si fakt i vërtetuar pa dokumentacion të mjaftueshëm.
Kafeja është një nga pijet më të konsumuara në botë dhe për shumë…
Një kërkim i shpejtë në rrjetet sociale mjafton për të parë se uthulla e…
Sa më herët të trajtohet kanceri i gjirit, aq më të mëdha janë…
Dy veshkat në trupin tuaj janë secila në madhësinë e grushtit dhe çdo…
Shumica e njerëzve vuajnë nga kapsllëku dhe ushqimi i pasur me fibra shpesh…
Një nga perimet më ushqyese nga të gjithë të tjerat është selino, që…