Manol Blesi “Poeti me përkrenare”, që na njohu me veprat e stradiotëve, protagonistët e historisë e shqiptare, jashtë kufijve gjeografikë

Manoli Blessi dhe epoka e stradiotëve: Shpata dhe penat e një identiteti shqiptar në ekzil

Në analet e historisë mesjetare dhe asaj të Rilindjes evropiane, pak figura mishërojnë aq dendur dualizmin e luftëtarit dhe intelektualit sa stradiotët shqiptarë. Dokumentet e kohës, të ruajtura në arkivat e Venedikut dhe në botimet e shekullit të XVI, na paraqesin një panoramë magjepsëse ku Manol Blesi (Manoli Blessi) spikat jo thjesht si një ushtar mercenar, por si një zë autoritar i një komuniteti që po riformësonte hartën ushtarake dhe kulturore të Italisë.

“Mbi kalë, në tokë e në det”: Kush ishin stradiotët*?

Sipas dokumenteve të vjetra veneciane, stradiotët përshkruheshin si “njerëz me natyrë të fortë, dorikë në stil dhe të rreptë në karakter”. Ata sollën në Perëndim një mënyrë të re luftimi: kalorësinë e lehtë, e cila ishte jetike për Republikën e Shën Markut në përballjet e saj kundër forcave franceze dhe gjermane.

Dokumenti i vitit 1505 përshkruan takimin e një ushtari “Arbanit” të quajtur Barleta në pallatin e Kardinalit Grimani. Barleta, i veshur me rroba të qëndisura me ar dhe duke luajtur në një tamurë argjendi, përfaqësonte atë elitë ushtarake që, ndonëse e huaj për sytë italianë, fitonte admirim përmes artit dhe trimërisë.

Manol Blesi: Poeti me përkrenare

Figura qendrore e këtij kërkimi, Manol Blesi, shfaqet në skenën historike rreth vitit 1560. Ai nuk ishte vetëm një udhëheqës ushtarak që luftoi në Dalmaci dhe Qipro, por edhe një autor i rëndësishëm. Vepra e tij kryesore, “I Fatti e le Prodezze di Manoli Blessi Strathioto” (1561), mbetet një dëshmi unike e letërsisë stradiote.

Në faqet e dokumenteve tuaja, Blesi identifikohet qartë me prejardhjen e tij:

“Barzeletta de quattro compagni Strathiotti de Albania…” (Barzeleta e katër shokëve stradiotë nga Shqipëria…)

Kjo vepër, e shkruar në një gjuhë që përzien venedikashten me elemente të idiomave ballkanike, tregon për vetëdijen e lartë etnike. Blesi këndon për bëmat e kapitenëve të famshëm si Lekë Bua, Gjergj Buziqi dhe Pjetër Bua, duke i portretizuar ata si pasardhës të një aristokracie ushtarake që nuk u thye as pas rënies së Kostandinopojës.

Lufta për identitet: San Giorgio dei Greci

Një pikë kulmore në historinë e këtij komuniteti është kërkesa drejtuar Doxhës së Venedikut në tetor të vitit 1511. Stradiotët, të cilët deri atëherë detyroheshin të kryenin ritet fetare në hapësira të vogla e të papërshtatshme, kërkuan ndërtimin e një kishe të tyren.

Me fondet e siguruara nga vetë ushtarët “Arbanitë” – të cilët kishin derdhur gjakun në luftërat e Venedikut – u hodhën themelet e kishës madhështore San Giorgio dei Greci. Megjithëse historiografia shpesh i klasifikon si “Grekë” për shkak të ritit ortodoks, dokumentet arkivore (siç vërehet në analizën tuaj) tregojnë se 80 deri në 90% e emrave në arkivat veneciane ishin arbanitë/shqiptarë: Kallëmeti, Lopezi, Mazaraki, Barbati, Andruco Kompothékras.

Trashëgimia: Feniksi që rilind nga hiri

Stradiotët nuk luftonin vetëm për para. Dokumentet sugjerojnë se ata mbanin gjallë shpresën se, përmes fuqisë së Venedikut, një ditë do të lironin atdheun e tyre. Emblema e tyre ishte Feniksi, zogu që rilind nga hiri – një simbol i qëndresës së tyre përballë harresës dhe asimilimit.

Vepra e Manol Blesit dhe historia e fërës së Buajve dhe stradiotëve të tjerë, na detyron të rilexojmë historinë e Shqipërisë jashtë kufijve gjeografikë. Ata ishin ambasadorët e parë të një identiteti luftarak dhe kulturor që la gjurmë të pashlyeshme në Rilindjen Italiane. Siç shkruante vetë Blesi në elegjitë e tij, ata ishin “nostri Greghi” në kuptimin fetar e politik të kohës, por mbetën “Strathiotti de Albania” në palcën e historisë.

———-

• STRADIOTËT (nga greqishtja e vjetër στρατιῶται). – Kalorësi e lehtë që Republika e Venedikut organizoi në gjysmën e dytë të shekullit XV në Moreja (…e bukura More-Peloponezi i sotem, nga ku u debuan shqiptaret), në Shqipëri dhe në Dalmaci, për t’u kundërvënë inkursioneve dhe grabitjeve të kalorësisë së ngjashme turke të njohur si akıncı.

Të armatosur me heshtë, topuz dhe kamë në brez, ata grumbulloheshin në njësi (shoqëri) prej 100 deri në 300 luftëtarësh, nën komandën e një kapiteni. Pagesa e tyre luhatej rreth dy ose tre dukatësh në muaj për çdo kalorës.

Të pajisur me një lëvizshmëri të jashtëzakonshme, vepronin befasisht, me sulme të shpejta, të dhunshme dhe vendimtare. Ishin veçanërisht të stërvitur për vrull, shkatërrim, rrënim dhe plaçkitje. Fillimisht vepronin të veçuar, në mënyrë mbrojtëse-kundërsulmuese, duke u vendosur vazhdimisht në hapësirat rurale të qyteteve të ekspozuara ndaj inkursioneve; më pas, veprimet e tyre u koordinuan me ato të armëve dhe formacioneve të tjera ushtarake.

Në Itali, u përdorën për herë të parë në brigjet e Puljes dhe në ultësirën e Pos gjatë Lufta e Ferrarës (1482–1484). Më pas, gjetën përdorim shumë të gjerë në Lufta e Pizës (1496).

Në shekujt XVI dhe XVII, zhvillimi i këmbësorisë, artilerisë dhe fortifikimeve fushore bëri që ata të zhdukeshin dalëngadalë. Megjithatë, së bashku me kalorësinë e lehtë spanjolle (ginetes) dhe me akınxhinjtë osmanë, ata përbëjnë shembullin e parë në Evropë të kalorësisë së lehtë, mbi të cilin u modeluan më pas tiparet dhe formacionet taktike të kësaj arme.

 

Referencat

Sathas, K. N. (1888). Mnēmeia Ellēnikēs Istorias: Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au moyen âge. Tomi VII (f. LVII) dhe Tomi VIII (f. 461). Paris: Maisonneuve et Cie.

Molino, M. A. (Burchiella). (1561). I fatti, e le prodezze di Manoli Blessi Strathioto. Vinegia: Gabriel Giolito de’ Ferrari.

Sagredo, A. (1688). Memorie istoriche de’ monarchi ottomani. Venezia: Presso Combi e La Noù (f. 401).

Sanudo, M. (1879-1903). I Diarii (1496-1533). Venezia: Federico Visentini Editore. (Për dëshminë e vitit 1505 mbi ushtarin Barleta).

Blesi, M. (1570). Barzeletta de quattro compagni Strathiotti de Albania, zvradi di andar per il mondo alla ventura. Venezia. (Dokumenti i gjetur në Bibliotekën e Muzeut Britanik).

E. Barbarich, Gli Stradiotti nell’arte militare veneziana, në Rivista di cavalleria, XIII (1904), f. 52 e vij.; P. Pieri, La crisi militare italiana nel Rinascimento, Napoli, 1934, f. 213–214, 229–230; G. Praga, L’organizzazione militare della Dalmazia nel Quattrocento, në Archivio storico per la Dalmazia, viti XI, nr. 119 (shkurt 1936), f. 1 e vij.
Për akınxhinjtë: Enciclopédie de l’Islam, Leiden–Paris, 1908 e vij., vëll. I, f. 243; A. A. Olesnicki, në Rad jugosl. Akad., vëll. 245, Zagreb, 1933, f. 210 e vij.