“Dënimi i një të dehuri në Shqipëri”, një lexim i thelluar historik, ikonografik dhe antropologjik

Ilustrimi me titullin frëng “LE CHÂTIMENT D’UN IVROGNE EN ALBANIE” nuk është thjesht një skenë folklorike ekzotike për syrin perëndimor; ai është një dokument vizual i ngarkuar me kuptime juridike, morale, politike dhe kulturore, që kërkon një lexim shumëplanësh përtej sipërfaqes narrative.

Ndëshkimi publik si spektakël moral.

Në qendër të skenës është trupi i poshtëruar, i shndërruar në mjet pedagogjik. I dënuari, i dehur, vendoset mbi një gomar, një kafshë që në kulturën popullore ballkanike dhe osmane mbart një simbolikë të dyfishtë, nga njëra anë, mjet pune i thjeshtë, nga ana tjetër, figurë e përqeshjes dhe e përmbysjes së dinjitetit njerëzor.

Kjo nuk është një dënim penal në kuptimin modern, por një rit i turpërimit publik, ku qëllimi nuk është dhimbja fizike, por diskreditimi shoqëror. Shoqërimi me daulle, zhurma, turma, përqeshja kolektive, e kthejnë aktin në një teatër moral, ku komuniteti luan rolin e gjykatës dhe publikut njëkohësisht.

Figura e djalit me daulle nuk është aksidentale. Në shumë kultura tradicionale, tingulli shërben si thirrje publike: “Ejani dhe shihni çfarë ndodh kur thyhen normat.”
Daullja shndërron ndëshkimin në lajm, në kujtesë kolektive, duke e bërë më efektiv se çdo burgim të fshehtë. Ky është një model i drejtësisë parandaluese, ku shembulli është më i rëndësishëm se dënimi vetë.

Plaku me mjekër të bardhë në ballë të skenës identifikohet si Hoxhë, figurë që në ilustrim përfaqëson autoritetin moral dhe fetar. Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim kritik. Në praktikën osmane, vendimmarrja juridike i përkiste Kadiut, jo Hoxhës si figurë fetare-popullore.

Prania e Hoxhës në ilustrim mund të jetë, një thjeshtim artistik, ose një projekcion orientalizues perëndimor, ku autoriteti islamik përfytyrohet si një figurë arkaike dhe ndëshkuese.

Kjo na detyron të pyesim, a po shohim realitetin shqiptar-osman, apo imagjinatën morale të Evropës mbi Lindjen?

Ndërsa Sheriati ndalon konsumimin e alkoolit, zbatimi i tij në hapësirat shqiptare ka qenë jo uniform. Qytetet shqiptare ishin, multikonfesionale, të ndërthurura me Kanunin, dhe shpesh të drejtuara nga kompromisi praktik, jo dogma.

Ndëshkime të tilla, nuk ishin gjithmonë gjyqësore, shpesh ishin masa disiplinore komunale, ose forma të kontrollit moral lokal, të toleruara nga autoritetet.

Kjo e bën të pasaktë çdo lexim që e redukton skenën në “fanatizëm islamik”.
Edhe pse diçitura e lidh skenën me Prizrenin (1909), as arkitektura, as veshjet, as elementet urbane nuk ofrojnë prova të drejtpërdrejta për këtë identifikim.

Në fakt, ilustrimi përfaqëson më shumë një “Shqipëri tipologjike” sesa një qytet konkret. Kjo ishte praktikë e zakonshme në botimet franceze dhe angleze të kohës. Lindja nuk paraqitej si vend, por si gjendje.

Ilustrimi është realizuar nga një artist perëndimor dhe botuar për një publik që kërkonte, ekzotikë, moralizim, konfirmim të superioritetit civilizues.
Në këtë kuptim, vepra funksionon edhe si pasqyrë e paragjykimeve europiane, ku, Shqipëria shfaqet si hapësirë e dhunës morale, Lindja si vend ku trupi kontrollohet publikisht, dhe rendi ruhet përmes turpit, jo ligjit modern.

I dehuri nuk ka emër. Ai është tip, jo individ.

Kjo e zhvesh nga subjektiviteti dhe e kthen në tekst moral. Trupi i tij flet për kufijtë e lejuar. Poshtërimi i tij forcon normën. Heshtja e tij është pjesë e dënimit.
“Dënimi i një të dehuri në Shqipëri” nuk është as thjesht dokument, as thjesht propagandë. Ai qëndron në kufirin mes historisë dhe imagjinatës, mes praktikës lokale dhe shikimit orientalizues.

Është një dëshmi e një shoqërie ku rendi moral ishte publik, e një kohe kur turpi ishte instrument drejtësie, dhe e një Evrope që shihte Ballkanin si skenë ndëshkimi.
Lexuar sot, ky imazh na fton jo të gjykojmë, por të kuptojmë mekanizmat e pushtetit, moralit dhe përfaqësimit, dhe të pyesim veten, sa nga ajo që shohim është e vërtetë historike, dhe sa është pasqyrim i frikës dhe kuriozitetit të atij që shikon?

Përgatiti:
Albert Vataj