Maximiliani, Perandori i Meksikës: Një vizitë zhgënjyese në Durrës (1867)

Ferdinand Maximilian Joseph, Arqiduka i Austrisë (1832–1867), ishte vëllai më i vogël i Perandorit austriak Franz Joseph. Ai kishte një interes të veçantë për udhëtimet. Në vitin 1854, në moshën 22-vjeçare, Maximiliani u emërua komandant i përgjithshëm i Marinës austro-hungareze. Dhjetë vjet më vonë, me mbështetjen e Francës, ai u shpall Perandor i Meksikës (1864–1867), por me ngritjen e forcave republikane nën udhëheqjen e Benito Juárezit, ai u arrestua dhe u ekzekutua. Në veprën e tij me shtatë vëllime në gjuhën gjermane, të titulluar Nga jeta ime: Skica udhëtimesh, aforizma dhe poezi (1867), Maksimiliani botoi një rrëfim prej 170 faqesh për një udhëtim përgjatë bregdetit të Shqipërisë, gjatë të cilit ai shkoi për gjah në Rodon. Kjo vepër përfshin një përshkrim interesant të Durrësit, i cili në atë kohë vuante nën sundimin osman dhe nuk e la aspak të impresionuar autorin.

Nga: Maximiliani I i Meksikës[1]
Përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie
Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Telegrafi.com

Udhëtuam gjithë natën dhe ditën tjetër kaluam Kepin e Palit, ndërkaq pasditen e ditës tjetër lundruam pranë grykëderdhjes së gjatë me rërë të Shën Luçisë, që shtrihet në det dhe formon një pengesë mbrojtëse për Durrësin. Pastaj vazhduam në drejtim të ashtuquajturës Pietra Bianka [Shkëmbi i Kavajës], një shkëmb i shndritshëm në kodrat përgjatë bregdetit, dhe u ndalëm në portin e Durrësit. Gjiri i gjerë i Durrësit formohet nga dy vargje kodrash që zgjaten në det, ku ai në Veri është i pyllëzuar teksa zbret drejt fushës.

Rrëzë këtyre kodrave ndodhet Durrësi, i pozicionuar mes fushës dhe kepit, pikërisht pranë portit. Ndërtesat më të largëta të qytetit ngjiten mbi vetë shpatin. Në këtë kohë, është një gropë e trishtuar, e rrethuar me mure të rrënuara dhe parapete të shembura. Në këtë qytet të vogël duket një minare e plotë dhe një tjetër e dëmtuar pjesërisht. Më lart në kodër ndodhet një grumbull rrënojash pallatesh ose kazermash. Njëra prej dy portave të qytetit përballet me portin dhe me një zyrë doganore e cila përbëhet nga një kasolle druri – edhe kjo natyrisht në gjendje të rrënuar. Nëse dëshironi t’i afroheni Durrësit nga deti dhe të ngjiteni mbi të ashtuquajturin quai [platformë zbarkimi], do t’ju këshilloja me ngulm të merrni një sigurim jete në Londër – nëse anglezët dashamirës ndaj përfitimit do të pranonin ndonjëherë të siguronin udhëtarët drejt Durrësit. Është një veprim i tmerrshëm të shkelësh shpejtë mbi dërrasat e kalbura ndërsa kalon përmes trungjeve të skelës për të arritur në tokë. Pikërisht pranë këtij të ashtuquajturi quai, mes detit dhe zyrës doganore, ndodhet një rrap i mrekullueshëm dhe i vjetër i cili, ashtu si minarja, është simboli i çdo qyteti të vërtetë osman.

Në të djathtë të qytetit shtrihet një zonë e rrafshët, e rrethuar nga kodrat që ngrihen gjithnjë e më lart. Ky vargmal piktoresk, i pasur me shkëmbinj dhe pyje, nën të cilët ndodhen fushat dhe livadhet, formon horizontin jugor teksa shtrihet drejt detit. Aty, në mjegullën kaltër, mund të shihet kulla e Guerin Meskinos, heroit të dashur i marinarëve tanë, aventurat e të cilit lexohen në të gjitha anijet tona. Gjiri është shumë i madh ose qyteti shumë i vogël për ta cilësuar tërësinë si tërheqëse apo interesante, megjithëse nuk mungon karakteri. Zona e sheshtë që përmenda më sipër është në të vërtetë një sipërfaqe e madhe me ujë të ndenjur, e cila dikur e kishte bërë kepin dhe qytetin një ishull dhe ua mundësonte galerave greke dhe romake të hynin në port nga gjiri prapa qytetit, në Veri. Por, tani kjo masë uji është ndërprerë nga disa brigje ranore.

Ne e dërguam një kadet në qytetin e zymtë për të njoftuar përfaqësuesin konsullor për mbërritjen tonë. Ai u kthye shpejt dhe vuri gjithë anijen në një gjendje rrëmuje me raportin që solli nga vizita e tij në konsullatë. Duhet pasur parasysh se djali i ri e i thjeshtë sapo kishte qenë në Rodon dhe tani na fliste për një sallon të gjerë, një divan të stolisur me pasuri, aparatura të pasura orientale për temjan dhe vajzën jashtëzakonisht të bukur të konsullit, të zbukuruar me brokadë floriri dhe diamante, “një zonjë me hijeshi të pakrahasueshme, një perlë e rrallë”. Pas përshtypjes së tmerrshme që na kishte lënë ky qytet i vogël, kjo ishte si një hosana. E rimorëm guximin dhe në fakt u emocionuam mjaft me afrimin e barkës së vogël. Në të mbërriti Padre Negri dhe, në shoqërinë e tij, ishte babai fatlum i vajzës së pakrahasueshme, si edhe xhaxhai i tij i nderuar, megjithëse tashmë i moshuar – konsulli i nderit, 86-vjeçari Tedeschini.

Babai fatlum ishte gjithashtu tregtari më i pasur në Durrës, një njeri i këndshëm dhe patriarkal, që kishte shërbyer si në Kishë, ashtu edhe në administratë, dhe që na dha një mbështetje të madhe gjatë qëndrimit tonë, duke na përmbytur me mirësi. Ky konsull nderi, tashmë në pension, kishte një mendje të kthjellët dhe, gjatë viteve të gjata këtu, kishte studiuar dhe njohur vendin, zakonet dhe virtytet e tij. Kishte gjithashtu një sens humori, ndaj ishte shoqëri njëkohësisht e këndshme dhe e dobishme. Ai erdhi në bordin e anijes i veshur me rroba gjahu, pak a shumë siç e përfytyroj një rojtar pyjesh në teatër. Një fustanellë e gjatë e zezë me përparëse gjahu në ngjyrë të gjelbër dhe të artë, varej lirshëm rreth kofshëve të tij të lashta. Koka e tij plot shkëlqim, në pjesën e pasme të së cilës njeriu instinktivisht kërkonte një bishtalec, ishte mbuluar me një kapelë të thjeshtë gjahu, me një strehë të madhe për t’u mbrojtur nga dielli dhe shiu.