At Zef Pllumi – “Rrno vetëm për me tregue”: Prijësi kelmêndas, Prêk Cali, bashkë me malsorë luftoi sundimin osman

Prijësi kelmêndas, Prêk Cali, bashkë me malsorë luftoi sundimin osman, iu kundervu zgjerimit malazez, mbrojti integritetin territorial të Shqiprisë dhe kundërshtoi komunizmin sovjetik. Nënshtrimin e Malësisë, çka krajl as sulltan nuk arriten, arriti bolshevizmi enverist nën flamur jugosllav. Shumë atdhetarë, intelektualë dhe klerikë që kontribuan për kauzën kombëtare u likuiduan dhe dokumente te vlefshme historike që gjendeshin veçmas në arkivat e klerit katolik u dërguan për Beograd.

“N’ dérë të kullës ai ka bâ bé,
dèr’sa t’shkoi ky qiell mbi dhé,
Krajl as Mrêt nuk kam mè i lânë,
mè m’i mâtë bjeshkët me pllâmë…”

«Po të kqyrni hartën gjeografike të Shqipnisë, atje në pjesën mâ veriore të saj depërton si nji pykë në tokën jugosllave, nji pjesë e Malsisë së Madhe që quhet Kelmênd.

Luftat e Kelmêndit kundra pushtimit turk janë të njoftuna edhe në historinë arkivale. Kelmêndasi âsht prototipi i atij shqiptari që nuk don me iu nënshtrue kurrkúj. Kelmêndi përfshîn bajrakët e Selcës, Vuklit e Nikçit, me shumë katunde tjera, si Tamara, Broja, Vermoshi, Lëpusha etj. Në kohë të vjetra këta kishin luftue me turq, ndërsa në gjysën e dytë të shekullit të kaluem edhe në fillim të këtij u gjet gjoks për gjoks me Malin e Zí.

Në kohën për të cilën po flas, Kelmêndi kishte shumë burra të mirë e të fortë, por mbi të gjithë përmêndej Prêk Cali, nji burrë i gjatë 2.16m, e i pashëm. Edhe se Kelmêndi kishte 3-4 bajraktarë, në kohën e vet Prêk Cali i kishte prî popullit të Kelmêndit si kundra malazezve, ashtu edhe në opozitë me Zogun: kërkonte që Kelmêndi të ishte Kelmênd, që nuk i nënshtrohej kurrkúj.
Pranoi burgime e internime gjatë regjimit zogist, por ishte kryenaltë e i papërkulun, siç e thirrshin: “shtizë e bajrakut”.

Sjelljet e partizanëve në Shkodër e Malsí u muerën vesh menjiherë në Kelmênd. Kelmêndasit kishin ndigjue se në vallet partizane, sa herë shtrojshin ndokênd në hû të torturave, këndohej:
“luaje, luaje , goce këmbënë,
t’ia ………. Gegës mëmënë”.

A mund e duronte këtë turp Kelmêndi? Vendosën mos me e lëshue vêndin pa gják. E dijshin mirë se dikur do të nënshtroheshin, por jo kurrë me vullnet si krahinat tjera…»

At Zef Pllumi – “Rrno vetëm për me tregue” (f. 28)